[sarit11]

ఎప్పటికీ గుర్తుపెట్టుకోదగిన వాక్యం ఒకటుంది. – “శాస్త్రజ్ఞానము లోకమునకు బాహిరమైనది కాదు. లోకజ్ఞానములోని మేలిమియే శాస్త్ర జ్ఞానము.”

అద్భుతమనిపించే ఒక వివరణా వుంది. – “వాని కీర్తి దశదిశల యందు వ్యాపించినది యన్న వాక్యమున కర్ధమేమి? ఏ యూరు పోయినను వానిని గూర్చి ప్రశంసించు మానవులున్నారనియే యర్ధమా? కీర్తి యను యొక పదార్థము గగనము నందు వ్యాపించి యున్నదని అర్ధమా? వాడు మర్యాద కలవాడనగా మర్యాదాలక్షణము ప్రదర్శించు నవసరము వచ్చినపుడు వాడట్లు ప్రవర్తించునని అర్ధము. ప్రవర్తించిన సమయమునందు సరే. తదితర సమయముల, మరియొక గుణము వలె దానికొక స్థితియున్నట్లు లోకము భాషించుచున్నది. ఈ భాషణము యొక్క అర్ధము పూర్వమందతడు ప్రవర్తించిన ప్రవర్తన యొక్క స్మరణ మని చెప్పుటయునా? లేనిచో నా మర్యాద యన్న గుణమొకటి యున్నదని చెప్పవలయునా? స్మరణ మని మాత్రమే చెప్పుదము. స్మరణ మనగా నేమి? ఒకప్పుడొక పని జరిగినది. అనంతర కాలమున, జరిగినపని జరిగినప్పుడు చూచిన వాడు దానిని స్మరించును. ఈ నడిమి కాలమునందు దత్కార్య మెట్లున్నది? వాని మనస్సు నందున్నదా? కాలమునందున్నదా? వాయువు నందున్నదా? ఆ స్మరణ ఎట్లు జరుగుచున్నది? మనస్సున కట్టి శక్తి యున్నదందము. ఆ శక్తిని గురించియే యిప్పుడు విచారించుచున్నది. ఆ శక్తియే కాలమునం దిమిడియున్నది. గగనమునం దిమిడియున్నది. అన్నాదులయందిమిడియున్నది. వాడన్నము తినుచుండిన గదా వాడు బ్రదికియుండుటయు, వాని మనస్సున కా శక్తి యుండుటయు. అందుచేత అన్నాదుల యందు గూడ నీ శక్తి లేదనుటకు వీలు లేదు. గగనము నందు లేదనుటకు వీలు లేదు. కాలమునందు లేదనుటకు వీలు లేదు. అనగా నేమగుచున్నది? ఆ మర్యాద యన్న గుణమునకు స్వతంత్ర మయిన స్థితి యున్నదని చెప్పవలసి వచ్చును. ఆ స్థితి ఎచ్చట నున్నది? ఆకాశమునందు దిక్కులయందు గాలమునందు అన్నాదులయందు నున్నది. మరియాద అన్న గుణమునకు, కీర్తి యన్న భావమునకు ఇట్టి స్థితి నిరూపింప బడుచుండగా, పాప పుణ్యములకు కర్మఫలితములకు పరమేశ్వర భావమునకు పరలోకములకు స్థితి లేదా? ఆలోచనా శక్తి యని యొకటున్నచో నన్నియు నున్నవి. అది లేనిచో నేమియు లేదు. ఇది యెంత యైన విచారణీయమైన విషయము. మానవుడు విచారించుట కొరకు జన్మించినాడు. ఆలోచనా హీనుని యందు మానవత్వము లేదు. ..”

****

[sarit11]

నాగసేనుడు – కవిసమ్రాట్ శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ

వ్యాసకర్త: టి. శ్రీవల్లీరాధిక

********
‘నాగసేనుడు’ పురాణవైర గ్రంథమాలలోని తొమ్మిదవ నవల.
ఎప్పుడూ కథ ముందు చెప్పి, ఆ తర్వాత పుస్తకంలో నన్ను ఆకర్షించిన విషయాలేమిటో చెప్తున్నాను కదా! ఈ సారి కొంచెం మార్పు కోసం మొదట ఈ పుస్తకంలో నన్ను ఆకట్టుకున్న విషయాలు చెప్తాను. ఈ నవలలో కథ పెద్దగా లేదు కానీ మనుషుల ఆలోచనలు, ప్రవర్తనలు, బలహీనతలు,శక్తియుక్తులు, రాగద్వేషాలు – వీటికి సంబంధించిన కొన్ని సూక్ష్మమైన విషయాలని రచయిత చక్కగా వివరించారు. ప్రధాన పాత్రలైన ముగ్గురు అన్న దమ్ములవే మూడు విభిన్న వ్యక్త్విత్వాలు. అవి కాక ఇతర చిన్నా, పెద్దా పాత్రల ఆధారంగా కూడా కొన్ని చక్కటి విశ్లేషణలు చేశారు. ఒకటి రెండు మాత్రం ఇక్కడ వివరిస్తాను.
చాలామందికి MBTI-(Myers–Briggs Type Indicator )గురించి తెలిసే వుంటుంది. దాని ప్రకారం మనుషులని వారి మానసికమైన ప్రాధాన్యాల ఆధారంగా 16 రకాలుగా విభజించవచ్చు. ఉదాహరణకి అంతర్ముఖత్వం, బహిర్ముఖత్వం అనే రెండు లక్షణాలు. అందరూ కొన్ని సమయాలలో అంతర్ముఖంగా, మరి కొన్ని సమయాలలో బహిర్ముఖంగా ఉన్నప్పటికీ (అలా ఉండగలిగే సామర్ధ్యమూ, ఉండవలసిన అవసరమూ అందరికీ ఉన్నప్పటికీ) ప్రతి ఒక్కరిలోనూ ఏదో ఒక లక్షణం మరొక దానికంటే ఎక్కువగా వుంటుంది. అంటే ఒకరకంగా వుండడం మరొక రకంగా వుండడం కంటే వారికి ఎక్కువ సౌకర్యంగా అనిపిస్తుంది. కొందరిలో ఆ తేడా మరీ స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
ఒక విషయాన్ని అర్థం చేసుకోవడం, నేర్చుకోవడం, తోటి మనుషులతో దానిని పంచుకోవడం మొదలైన పనులని ఈ రెండు రకాల మనుషులలో ఎవరు ఎలా చేస్తారో తెలుసుకోవడం ఆసక్తికరంగా వుంటుంది. అది తెలిస్తే ఒక్కొక్కసారి మనకి విడ్డూరంగా అనిపించే అవతలి వారి ప్రవర్తనని అసహనం లేకుండా అర్థం చేసుకోగలుగుతాము.

[sarit11]

ఇంతకీ ఇదంతా ఎందుకు చెప్తున్నానంటే నేను పదేళ్ళ క్రితం మేనేజ్మెంట్ ట్రెయినింగ్ లో నేర్చుకుని, తోటి మనుషులని గమనించడానికీ, అర్థం చేసుకోవడానికీ ఉపయోగించుకున్న ఈ విషయాన్ని గురించి విశ్వనాథ ఈ పుస్తకంలో వ్రాశారు కనుక. అది గమనించి నిజంగా ఆశ్చర్యపోయాను నేను.

“కొందరు సర్వమైన భావనయు సర్వమైన యూహయు తమలోనే చేసికొందురు. కొందరి యూహ విషయములు పరులతో చెప్పుచున్నపుడు సాగుచుండును. వారు మాటాడుటయే తర్కము చేసినట్లుండును. ఆ తర్క సోపాన పరంపర మీద కొత్త యూహలు స్పురించుచుండును.”
ఇది మనుషులలో ఒక ప్రధానమైన తేడా. శౌరి అనేపాత్ర గురించి చెప్తూ ఈ వ్యాఖ్యలు చేస్తారు విశ్వనాథ ఈ నవలలో.

మరొక చోట పండితుడైన వాడి అహంకారం ఎలా ఉంటుందో, దాని లక్షణాలేమిటో చెప్పే ఈ వాక్యాలు కూడా నాకు నచ్చాయి.
“మానవునిలో నహంకారము ప్రధానముగా నుండును. పండితులయందు అపండితులయందు ఈ అహంకారము భాసించుచునే యుండును. అహంకారమే మనుజుని బ్రతుకునట్లు చేయుచున్నది. అహంకారము లేనివాడు మూల కూర్చుండును. వానికి లోకముతో పనిలేదు. పండితునియందీ అహంకారము చాల చచ్చిపోవును. సామాన్య జీవితమునందు వాని యహంకారము తక్కువ. ఈ అహంకారము గూడు కట్టి వానియందు విద్యావిషయమున నది పదింతలుగా నుండును. అందుచేతనే అది యందరకు గన్పించును. వాడహంకారి యనిపించును. విద్యాహంకార మొక వైలక్షణ్యము గలది. దానికి లోకముతో పనిలేదు. ఆ యహంకారమంతయు నా పండితుడు తన నేర్చిన విద్య యందలి రహస్యమును భాసింపచేయుటకు, ఆ రహస్యమును ప్రతారించుటకు బ్రయత్నము చేయును. ఇతరుల యందు వెలయించుటకును వెలికివచ్చును. ఆ పండితుడు తన విద్యాహంకారమును పురస్కరించుకొని పరుల కపకారము చేయడు. పరుల కడుపుల మీద కొట్టడు. ద్వేషములను పెంచికొనడు. ఇతరుని ప్రతిష్ట భంగ పరచుటకు ప్రయత్నించడు. విద్యకు వెలి అయిన సర్వ విషయములయందు తన విద్యాశత్రువుతో కూడ స్నేహమునే పాటించును. వలసినచో తనకు చేతనైనచో వాని కుపకారము గూడ చేయును. ఇది పండితుడైనవాని యహంకార లక్షణము.”

అలాగే అపండితుడైన వాడి అహంకారం గురించి కూడా చెప్తారు. అపండితుడైన వాడు వాదించలేడు. వాడి విమర్శ అంతా పరోక్షమే. పండితుడు విద్యాసంబంధమైన అహంకారం చూపిస్తే ‘వాడికంత అహంకారమెందుకు?’ అంటాడు అపండితుడు. పండితుడితో విరోధము పెట్టుకుంటాడు. ఆ విరోధము, కోపము – అవి కూడా అహంకారం నుండే పుట్టాయి కదా! ఆ విషయం గమనించుకోడు. ‘పండితుడి అహంకారం విద్యాసంబంధి. వీని యహంకారము యత్సంబంధి? వట్టి అహంకార సంబంధి కదా!’ అది ఆలోచించుకోడు. పైగా ‘నేనెలాగైనా పామరుడినే, నాకహంకారం ఉండవచ్చు. కానీ వాడు పండితుడు కదా! వాడికి అహంకారమెందుకు?’ అంటాడట.

ఇలాంటి ఎన్నో విశ్లేషణలు, పరిశీలనలు రచయిత వ్యాఖ్యలుగానే కాక కథలోనూ, సంఘటనలలోను, సంభాషణలలోను ఇమిడిపోయి కూడా మనకి కనబడతాయి ఈ నవలలో. ఇక అసలు ఈ పుస్తకంలో రాయబడిన కథ ఏమిటో చూద్దాం. దానికంటె ముందు ఈ నవల పీఠిక లో రచయిత వివరించిన కొన్ని విషయాలు చెప్పుకుందాం.

“భారత యుద్ధమైన తర్వాత ఈ నవలలోని కథాభాగం జరిగేనాటికి 2700 సంవత్సరాలు గడిచాయి. ఆ లెక్క ఈ నవలలో చూపించబడినది. అప్పటికి మగధదేశంలో అంధ్ర రాజులలో 24 వ వాడయిన శివస్కంధ వర్మ (అంటే గౌతమీ పుత్ర శ్రీ శాతకర్ణికి తండ్రి) రాజ్యం చేస్తున్నాడు.

[sarit11]

ఈ నవలలో చెప్పబడిన నాగసేనుడు ‘మిళిందపన్హా’ అనే గ్రంథాన్ని రచించాడు. మిళిందపన్హా అనేది గొప్ప బౌద్ధమత వేదాంత గ్రంథం. దానిని వ్రాసిన నాగసేనుడు శోణోత్తరుడనే బ్రాహ్మణుని కుమారుడు.

వాళ్ళది హిమవత్పర్వత ప్రాంతంలోని “కుజంగాల” గ్రామం. ఇది చరిత్ర విషయం.

అయితే నాగసేనుడు బ్రాహ్మణుడని తెలుసు, అతను మహా బౌద్ధ మత గ్రంథాన్ని వ్రాశాడని తెలుసు, కానీ తక్కిన విషయాలేమీ తెలియవు. అవి, అంటే అతడు బౌద్ధుడెట్లా అయ్యాడు, ఆ గ్రంథమెందుకు వ్రాశాడు మొదలైన విషయాలు కల్పించబడి వ్రాయబడిన నవల ఇది.” అని చెప్పారు రచయిత పీఠికలో.

ఇక కథ లోకి వెళ్తే… శోణోత్తరుడు వేదపండితుడు. ఆయనకి ముగ్గురు కొడుకులు. వారు నివసించేది గిరివ్రజపురం లోని ఒక గ్రామం. అది మగధని శివస్కంద వర్మ పరిపాలిస్తున్న కాలం. శివస్కంద వర్మ భార్య గౌతమి. ఆయన పుత్రుడు శ్రీశాతకర్ణి. శోణోత్తరుడు నివసించే గ్రామంలో అందరూ బౌద్ధులు. శోణోత్తరుడు తర్క వ్యాకరణాలలో నిష్ణాతుడు. ఆయన తన కుమారులు ముగ్గురికీ తనకు వచ్చిన విద్య అంతా నేర్పాడు. వారు ధూర్జటి, నాగసేనుడు, శౌరి.

ధూర్జటికి వివాహమయింది. సంతానముంది. ఆయనకి ఉన్నంతలో సంసారాన్ని నడుపుకుపోయే ఆలోచనే కానీ పాండిత్యాన్ని ప్రదర్శించి పేరు తెచ్చుకోవాలన్న తపన కానీ ఇంకా పైకి ఎదగాలన్న తాపత్రయం కానీ లేవు.

నాగసేనుడికి పాండిత్యాన్ని ప్రదర్శించడం, చర్చలలో పాల్గొనడం, విజయాలు సాధించడం వంటి వాటి పట్ల ఆసక్తి వుంది. పండితుని అహంకారం గురించి ఇంతకు మునుపు వివరించిన విషయాలు నాగసేనుడి గురించి చెప్పే సందర్భంలోనే చెప్తారు రచయిత. అయితే అతనికి విద్యాసంబంధమైన అహంకారమే వుంటుంది కానీ విద్యకు సంబంధం లేని సామాన్య విషయాలలో అహంకారం వుండదు.

శౌరి అలా కాదు. అతనికి పాండిత్యం విషయం లోనే కాక సామాన్య విషయాలలోనూ అహంకారం వుంది. నాగసేనుడు సభలలో పాల్గొని విజయాలు సాధించి శాలువలు, సత్కారాలు అందుకుని రావడం పట్ల కొంత అసూయ, ఆ ధనాన్నంతా పెద్దన్నగారికి మాత్రమే యివ్వడం పట్ల అసంతృప్తీ వుంటాయి. కొన్ని దుర్వ్యసనాలు, దుస్సాంగత్యాలు వుంటాయి. అంతేకాదు బ్రాహ్మణుడే అయినప్పటికీ కర్రసాము, కత్తిసాము వంటి వాటిలో ఆసక్తీ, ప్రవేశమూ వుంటాయి.
నాగసేనుడు వివాహం పట్ల విముఖుడు అవడం వలన అతనికన్నా చిన్నవాడైన శౌరికీ వివాహం కాదు. తానూ అన్నగారంతటి పాండిత్యం వున్నవాడినేనన్న అహంకారమూ, అయినా ఆయనకు వస్తున్నంత గౌరవం తనకు రావడం లేదన్న అక్కసూ వున్న శౌరి ఒకానొక సందర్భంలో ఒక ధనవంతుడి దర్శనానికి వెళ్ళేందుకు అవసరమైన మంచి దుస్తులూ, శాలువ వంటి వాటి కోసం తమ యింటికే దొంగలతో కన్నం వేయించి నాగసేనుని పెట్టెను దొంగిలింప చేస్తాడు.

ఆ సమయంలో నాగసేనుడు ఊర్లో ఉండడు. ఊరునుంచి వచ్చిన నాగసేనుడు తమ్ముడి దుర్మార్గాన్ని గ్రహించినా గ్రహించనట్లే వుండిపోతాడు. అంతేకాదు, దొంగలెవరో కనిపెట్టి వాళ్ళ నుంచి తన సొమ్మునూ స్వాధీనం చేసుకుంటాడు. దొంగతనానికి తానే పురమాయించినా వారు తనని మోసం చేసి సొమ్మంతా కాజేయడంతో ఏమీ చేయలేక తేలు కుట్టిన దొంగలా వుండిపోయిన శౌరి అన్నగారి ప్రతిభకి ఆశ్చర్యపోతాడు.

[sarit11]

నాగసేనుడు పురాణాలను ఖండిస్తున్న బౌద్ధులను గెలవాలంటే ఆ విషయాలను మరింత బాగా అధ్యయనం చేయాలనుకుంటాడు. ఈ నవలా కాలం నాటికి ఒక వంద సంవత్సరాలకు ముందు శంకర భగవత్పాదులు సర్వ భారత దేశ పర్యటన చేసి అద్వైత మతాన్ని స్థాపించారు. అయితే ఆయన మగధలో ప్రవేశించలేదు. అందుకే వారణాసి వంటి ప్రాంతాలలో వైదిక మతము మగధలో ఉన్నంత బలహీనంగా లేదు. ఈ విషయాలన్నీ తండ్రితో చర్చిస్తాడు. అంతకు ముందే తాను కాలంజర మనే గ్రామంలో చంద్రశేఖర కులోపాధ్యాయుడన్న పండితుని దగ్గర ఒక తర్క శాస్త్ర గ్రంథాన్ని చదివాననీ, దాని సాయంతో విశాలా నగరంలోని బౌద్ధ పండితులని గెలిచాననీ చెప్తాడు. అధ్యయనం కోసం ఇల్లు వదిలి పెడుతున్న నాగసేనుడికి కాలంజరి గ్రామంలోనే వున్న మరో పండితుడు నందన భట్టోపాధ్యాయుడిని కలుసుకుని ఖగోళ, జ్యోతిశ్శాస్త్రాలను అధ్యయనం చేయమని సలహా యిస్తాడు శోణోత్తరుడు.

అలా నాగసేనుడు ఇల్లు వదిలాక శౌరి దశ తిరుగుతుంది. మొదట అతను కొంత ప్రయత్నం చేస్తాడు. తమ గ్రామంలో వుండే శివనాగుడు అనే బౌద్ధ మతాభిమాని అయిన ధనవంతుడి సహాయంతో ఎదగాలని అనుకుంటాడు. శివనాగుడికి నిజానికి ఈ బ్రాహ్మణ కుటుంబం మీద అభిమానమేమీ వుండదు. వెనుక నుంచి వారిని దెబ్బతీసే ప్రయత్నం చేస్తూనే ఆ కుటుంబంలో కొంత భ్రష్టుడైన శౌరితో మంచిగా వున్నట్లు నటిస్తాడు. శౌరి కూడా ఆ విషయాన్ని కొంత గ్రహించకపోడు. శివనాగుడికి అజీవకుడు అనే రాజ్యాధికారితో స్నేహం వుంటుంది. అతనిని పరిచయం చేస్తే ఉద్యోగం సంపాదించుకుంటానని శౌరి కోరడంతో అజీవకుడు వచ్చినపుడు శౌరికి కబురు చేస్తాడు శివనాగుడు. కానీ అజీవకుడితో శౌరి గురించి చెడుగా చెప్పి అతనికి సహాయం అందకుండా చూడాలనే ఉద్దేశ్యంతోనే ఉంటాడు.

అయితే అజీవకుడు శౌరిని చూస్తూనే ఒక ఆలోచన చేయడం, అతన్ని తనతో పాటూ తీసుకువెళ్ళి ఉద్యోగం ఇవ్వడం, తన కూతురు గౌతమిని యిచ్చి వివాహం చేయడం – యివన్నీ జరుగుతాయి, శివనాగుడికి అడ్డుకునే అవకాశమే దొరకనంత వేగంగా.

అజీవకుడు బౌద్ధుడిగా మారిన బ్రాహ్మణుడు. అతనికి అల్లుడయిన శౌరికి తన ఉద్యోగానికి మించిన అధికారాన్ని చూపే అవకాశం వుంటుంది. తనతో మంచిగా వున్నట్లు నటిస్తూనే శివనాగుడు తమ కుటుంబం పట్ల కుట్ర చేశాడనీ గ్రామంలోని తమ యింటిని తప్పుడు సాక్ష్యాలతో మల్లయ్య అనే వాడికి కట్టబెట్టాలనుకున్నాడనీ గ్రహించిన శౌరి అతని దుర్మార్గాలన్నీ వెలికి తీసి శిక్ష వేయించే ప్రయత్నం చేస్తాడు. దానితో కక్ష పెంచుకున్న శివనాగుడు చుట్టుప్రక్కల గ్రామాలలోని సంపన్నుల సహకారంతో చిన్న రహస్య సైన్యాన్ని తయారు చేసి విప్లవం తెచ్చే ప్రయత్నం చేస్తాడు.

ఆ రహస్యాన్నీ కనిపెట్టిన శౌరి చాకచక్యంగా ఆ విప్లవాన్నీ అణచివేస్తాడు. దానితో విషయాధిపతి, సేనాధిపతి అనే రెండు పదవులు వెంటనే వరిస్తాయి. ఆపైన రెండేళ్ళకి రాష్ట్రాధిపతీ అవుతాడు. అయితే శౌరికి అది చాలదు. ఆ తర్వాత మహాసేనాధిపతి అవాలన్న కోరిక పుడుతుంది. మహాసేనాధిపతి పదవి బౌద్ధులు కాని వారికి యివ్వరు. అజీవకుని అల్లుడయ్యాక శౌరి తాను దాదాపుగా బౌద్ధుడే అయ్యాడు. కానీ గ్రామంలో వున్న తన కుటుంబం!

శౌరి తన కుటుంబాన్ని కూడా బౌద్ధులని చేసేందుకు ప్రయత్నించడం, అందుకు ఒకప్పటి శత్రువు అయిన శివనాగుడి సహాయాన్నే కోరడం, అతను గ్రామంలోని శౌరి కుటుంబాన్ని బెదిరించి, భయపెట్టే సందర్భంలో శౌరి తల్లి మరణించడం – ఇదంతా ఒక కథ.

తల్లి కర్మకాండల సందర్భంలో అన్నదమ్ములు ముగ్గురూ కలుసుకుంటారు. కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత కలుసుకున్న నాగసేనుడు, శౌరి – ఇద్దరూ కర్మ చేసిన పది రోజులూ ఏమీ మాట్లాడుకోరు. కానీ శౌరి తిరిగి బయల్దేరుతున్నపుడు నాగసేనుడు ఒక ప్రస్తావన చేస్తాడు.

[sarit11]

ఆ కుటుంబం బౌద్ధులుగా మారినా మారకున్నా దానివలన బౌద్ధానికి వచ్చే ప్రయోజనమేమీ లేదనీ, ఊరూరూ తిరిగి బౌద్ధ పండితుల వాదనలన్నీ ఖండిస్తున్న తనలాంటి వాడు మారితే దానికేమైనా విలువ వుంటుందనీ, మహారాణితో చెప్పి శౌరి అలాంటి చర్చ ఏర్పాటు చేస్తే అక్కడ వాదించేందుకు తాను సిద్ధమనీ చెప్తాడు. ఓడిపోతే తాను బౌద్ధమతం స్వీకరిస్తాడు. ఒకవేళ తాను గెలిస్తే కుటుంబం ప్రసక్తి లేకుండా శౌరికి మహాసేనాధిపతి పదవి యివ్వాలి. అదీ నియమం.
శౌరి తిరిగి వచ్చి అందుకు తగ్గ ప్రయత్నాలు మొదలు పెడతాడు. అపుడు వచ్చే కొన్ని అడ్డంకులు, వాటిని అధిగమించేందుకు శౌరి వేసే పథకాలు, అదే సమయంలో అతని ఇంట్లో కబంధుడు అనే వికృత స్వరూపుడు ప్రవేశించడం – ఇదంతా మరో కథ.

ఆ కబంధుడు, అతని వాలకం, అతని మాయలూ, మహిమలూ, అతని ఖడ్గ విద్యా ప్రావీణ్యం, శౌరికి అతను ఖడ్గవిద్యలోని మెళకువలు నేర్పడం.. ఈ వర్ణనలతో అతను జయద్రథుడని (పురాణ వైర గ్రంథమాలలోని మొదటి నవల నుండీ వున్న పాత్ర) మనకు తెలిసిపోతుంది. అతను శౌరికి సహాయం చేయడంలోని ఆంతర్యమూ అర్థమవుతుంది.

కానీ చర్చకు వచ్చిన నాగసేనుడు- అతన్ని ప్రేరేపించిన శక్తి ఏమిటి? చివరకు చర్చతో నిమిత్తమే లేకుండా అతను ఓటమిని ఒప్పుకుని ఉపనిషద్వేదాంతమును బౌద్ధమత పరమార్ధంగా నిరూపిస్తూ “మిలిందపన్హా” అనే గ్రంథం వ్రాయాలనుకోవడానికి కారణమేమిటి? – ఈ ప్రశ్నలకి సమాధానం ముగింపులో తళుక్కుమనే చిన్న మెలిక.
*****

[sarit11]

హెలీనా – కవిసమ్రాట్ శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ

వ్యాసకర్త: టి. శ్రీవల్లీరాధిక

********
‘హెలీనా’ పురాణవైర గ్రంథమాలలోని పదవ నవల.

ఈ నవల లోని కథానాయిక హెలీనా. ఆమె తండ్రి మధ్య ఆసియాలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు రాజు. పూర్వం అతడు ఒక మహావీరుని సేనా నాయకులలో ఒకడు. అంటే ప్రసిద్ధ సేనానాయకులలో ఒకడు కాదు. మామూలు సేనానాయకుడే. ఆ మహావీరుడు తన ముప్పది మూడవ యేటనే చనిపోయాడు. అతడు గ్రీసు దేశస్థుడు. ఎన్నో దేశాలని గెలిచాడు. హెలీనా తండ్రి కూడా గ్రీసు దేశస్థుడే. ఆ మహావీరుడు చనిపోయిన తరువాత, అతడు గెలిచిన రాజ్యాలన్నీ ఛిన్నాభిన్నములైపోయాయి. గ్రీసు దేశం యొక్క ప్రశస్తి పోయింది. హెలీనా తండ్రి మధ్య ఆసియాలోని కొన్ని భాగాలకి రాజయ్యాడు.
ఈ పరిచయం చదవగానే అర్థమయింది కదా, ఆ మహావీరుడి పేరు అలెగ్జాండర్. అతని సేనానాయకుడు, హెలీనా తండ్రి అయిన వాడి పేరు సెల్యూకస్.
ఈ సెల్యూకస్ “ఒరాన్ టీజ్” నది మీద “ఆంటియోషియా” అనే నగరాన్ని నిర్మించాడు. ఆ నగరంలోని మాహారాజ సౌధంలో వుంటుంది హెలీనా. ఆమెకి భారతదేశం మీద చాలా ఆసక్తి. భారతదేశం గురించిన విషయాలు తెలుసుకోవాలని, సంస్కృతం నేర్చుకుని ఆ భాషలో వ్రాయబడిన మహాగ్రంథాలు చదవాలని కోరిక. తండ్రి అనుమతి తీసుకుని పినాకి అనే భారతీయుడిని సంస్కృతం నేర్పేందుకు ఏర్పాటు చేసుకుంటుంది. పినాకి భార్య పేరు రోహిణి.

[sarit11]

పినాకి కుటుంబం ఆ ప్రాంతాలకు వచ్చి నాలుగయిదేళ్ళయింది. ఒక వర్తకుల గుంపుతో పాటు వచ్చారు వాళ్ళు. ఆరోజుల్లో వర్తకులు గుంపులుగా ప్రయాణించి, పరిమళ ద్రవ్యాలు, రత్నాలు, మణులు, సన్నని దువ్వలువలు మొదలైన వాటిని తీసుకు వెళ్ళి, పారశీక దేశంలో, అస్సీరియా దేశంలో, అరబ్బుల దేశంలో, ఈజిప్టు దేశంలో, మధ్యధరా సముద్రం చుట్టూ వెలసిన ప్రధాన నగరాల్లో, గ్రీసు మహానగరములలో, రోమ్ రాజ్యం లోని మహానగరాలలో అమ్ముతూ వుండేవారు.

అప్పుడు పరదేశాలకు వెళ్ళే భారతీయ పండితులు ఎక్కువ మంది వుండేవారు కాదు కాని ఎవరో పినాకి వంటి ఒకరిద్దరు మాత్రం ధనం మీద ఆశతోనో, భారతీయ విజ్ఞానాన్ని పరదేశాలలో వ్యాపింప చేయాలనే వ్యర్థమైన అహంకార భావంతోనో అలా వెళ్ళి అక్కడ నివాసం ఏర్పరచుకుంటూ వుండేవారు. విదేశాలకు వెళ్ళి నివసించడం చాలా సాధారణమై పోయిన ఈ రోజుల్లో కూడా ఒక కుటుంబం కొత్తగా పరదేశానికి వెళ్ళి నివసించాలనుకున్నప్పటి అనుభవాలు, అందుకోసం వారు చేసుకునే ఏర్పాట్లు ఆసక్తికరంగా వుంటాయి కదా, అలాంటిది ఇది క్రీ.పూ. మూడు వందల పన్నెండు నాటి కథ. అప్పుడు వాళ్ళు అక్కడికి వెళ్ళి వుండడం, పసుపు, కుంకం, కాటుక, తిరుగమోత గింజలు వంటి బోలెడు సామాను మోసుకెళ్ళవలసి రావడం ఇలాంటివన్నీ చదవడం మరింత ఆసక్తికరంగా వుంటుంది.

సరే, పినాకి హెలీనాకు సంస్కృత పాఠాలు చెప్తూ ఉంటాడు. రోహిణి కూడా అపుడపుడూ ఆమె దగ్గరకు వచ్చి కూర్చుని భారతదేశాన్ని గురించిన కబుర్లు చెప్తూ వుంటుంది. అప్పటికి కాళిదాసు పుట్టలేదు. మాఘ, భారవులు పుట్టలేదు. సంస్కృతం నేర్చుకునేవారికి రామాయణమే మొదటి పాఠ్యగ్రంథం. ఆ రామాయణ కథ చెప్తుంటే హెలీనా ఆసక్తిగానే వింటుంది కానీ ఆమెకి అందులో బోలెడు సందేహాలు. ఆ రాజసౌధంలో వెలియోనస్ అని పిలువబడే రాజోద్యోగి ఒకడు వుంటాడు. అతను అక్కడి పరిచారకులపై పర్యవేక్షకుడు. అరవై ఏళ్ళ వాడు. ఎన్నో దేశాలు చూసినవాడు. అలెగ్జాండర్ తో పాటు యౌన దేశం దాకా వెళ్ళి వచ్చిన వాడు. అక్కడినుంచి వెనక్కి వచ్చేసినా, భారతదేశం కూడా వెళ్ళాననీ, అక్కడి విషయాలన్నీ తనకు తెలుసుననీ చెప్పుకుంటూ ఉంటాడు.
వాడికి హెలీనా పినాకి దగ్గర సంస్కృతం నేర్చుకోవడం యిష్టం వుండదు. కోతి సముద్రాన్ని దాటడం ఏమిటి? దాని తోకకి మంట పెడితే దానికేమీ కాకపోవడం ఏమిటి? కోతిని దేవుడంటూ పూజ చేయడం ఏమిటి? – ఇలాంటి ప్రశ్నలు వేస్తుంటాడు.

ఇక వీళ్ళ మధ్యలోకి వచ్చే మరో పాత్ర నీపాలి. ఆమెది కూడా ఆ దేశమే. ఆమె అసలు పేరు నెమ్ఫిస్. యూఫ్రటీస్ నది ఒడ్డున వున్న బాబిలాన్ నగరం నుంచి కొంచెం తూర్పుగా వెళ్ళి టైగ్రిస్ నదిని దాటి ముందుకు వెళ్తే సామర్దార్ అనే ప్రదేశం వస్తుందనీ, దానికి పైన కీర్కుక్ అనే నగరం వుందనీ, తమ వూరు దానికి దగ్గరలో వుందనీ చెప్తుంది ఆమె.

ఆమె అందమైనది కనుక చాలామంది ఆమెను పెళ్ళాడాలని రావడం, ఆమె తండ్రి ఆమెని వాళ్ళకి ఈయకపోవడంతో వాళ్ళందరూ అమె తండ్రికి విరోధులు కావడం, అందువలన ఆమెకు పదిహేనేళ్ళప్పుడు ఆమె తండ్రి ఆమెను తీసుకుని పారిపోవడం, మొదట కెర్మన్ నగరం చేరి ఆ తర్వాత అక్కడినుండి భారత దేశ వాయువ్య ప్రాంతం లో వున్న బాహ్లిక, శక, యవన, తుషార దేశాలలో ఒక పదేళ్ళు గడపడం, ఆ తర్వాత ఆమె తండ్రి చనిపోగా ఆమె భారతదేశం లోని గిరివ్రజపురం చేరి అక్కడ చంద్రగుప్త మహారాజుకి చామరగ్రాహిణిగా కొన్నాళ్ళు వుద్యోగం చేయడం – ఇదీ ఆమె కథ. భారతదేశంలో ఆమె తన పేరు నీపాలిగా మార్చుకుంటుంది.

[sarit11]

భారతదేశంలో ఆమెకొక ప్రేమకథ కూడా వుంటుంది. దుష్యంతుడు అనే క్షత్రియ యువకుడు ఆమెని ప్రేమిస్తాడు. అయితే అతని బంధువులకి అది యిష్టం లేనందువల్ల ఆమె మళ్ళీ అపాయంలో పడుతుంది. నీలాంబరధర్మి అనే వర్తకుడి సాయంతో, తన దేశానికి వెళ్ళేందుకు బయల్దేరుతుంది. అయితే అక్కడా ఆమెకు పాత శత్రువులతో ప్రమాదముండే అవకాశముంది కనుక అక్కడికి ఎవరినైనా పంపి పరిస్థితులు ఎలా వున్నాయో తెలుసుకుంటానని చెప్తాడు నీలాంబరధర్మి. వర్తకుల గుంపుతో ఒంటరి స్త్రీ ప్రయాణించడం ప్రమాదం కనుక ఆంటియోషియా నగరం దాకా ఆమె పురుష వేషంతో ప్రయాణిస్తుంది.

అక్కడనుంచి ఆ వర్తకుల గుంపు పశ్చిమానికి పోతూ వుంది కనుకా, ఆమె గ్రామం ఉత్తరాన వుంది కనుకా, అక్కడి పరిస్థితుల గురించి ఇంకా తెలుసుకొనవలసి ఉంది కనుకా అంతవరకు ఆమెని తనకు పరిచయస్థుడయిన పినాకి ఇంట్లో వుంచుతానంటాడు నీలాంబరధర్మి. నిజానికి అతనికీ ఆమెని తన భార్యగా చేసుకోవాలన్న ఆలోచన వుంటుంది. అందుకే ఆమె పారిపోకుండా ఒక వ్యక్తిని కాపలా వుంచి మరీ వెళ్తాడు. నీపాలికి అతని దురుద్దేశ్యం తెలుసు. కానీ అంతకన్నా గత్యంతరం లేక అతనితో బయల్దేరి వస్తుంది.

నీపాలి అక్కడ వున్న సమయంలో ఆమెకీ రోహిణి, పినాకి దంపతులకి ఒకరిపట్ల మరొకరికి అభిమానం కలగడం, రోహిణి ద్వారా నీపాలి హెలీనాని కలవడం జరుగుతుంది. నీపాలికి మాగధి భాష వచ్చునని తెలుసుకున్న హెలీనా, ఆమెని తనకు మాగధి భాష నేర్పమని అడుగుతుంది. తనకు అక్కడ ఆశ్రయం దొరికితే మాగధి భాషే కాక తనకు వచ్చిన ఖడ్గవిద్యనీ నేర్పుతానంటుంది నీపాలి. నీపాలికి భారతదేశపు రాజకీయ వ్యవహారాలు కూడా తెలుసునని గ్రహించిన హెలీనా తండ్రితో చెప్పి ఆమెకు తన ఉపాధ్యాయురాలిగా ఉద్యోగమిచ్చి రాజసౌధం లో వుండే అవకాశం కల్పిస్తుంది. అలా నీపాలి నీలాంబరధర్మి నుంచి తప్పించుకుని స్థిమిత పడుతుంది.

రోహిణి, పినాకి, నీపాలి, హెలీనా – వీళ్ళ నలుగురి మధ్యా సయోధ్య వెలియోనస్ కి నచ్చదు. అతను చేసే కొన్ని కుట్రలు, రాజు సెల్యూకస్ ఆజ్ఞపై పినాకికి, వెలియోనస్ కి మధ్య ఏర్పాటు చేయబడే శాస్త్ర చర్చ, నీపాలికి, వెలియోనస్ కి మధ్య ఏర్పాటు చేయబడే ఖడ్గ విద్యా పరీక్ష – యివన్నీ ఆసక్తికరంగా, ఉత్కంఠ భరితంగా సాగుతాయి, ముఖ్యంగా రెండుసార్లు జరిగే నీపాలి, వెలియోనస్ ల ఖడ్గ విద్యా ప్రదర్శన. పేరుకి విద్యాప్రదర్శనే అయినా ప్రాణాపాయం వున్న ఆ పరీక్షలో నీపాలి ఎలా గట్టెక్కుతుందన్నది ఆసక్తికరంగా చెప్తారు రచయిత.

(అసలీ నవలలన్నిటిలోనూ రచయిత కత్తియుద్ధాన్ని ఎంత బాగా వర్ణించారంటే ఒక కత్తి చేతికిస్తే నేనూ యుద్ధం చేసేయగలనేమోనని అనుమానం వస్తోంది ఇవన్నీ వరుసగా చదివాక ? )

ఈ సంఘటనలన్నిటి నేపథ్యంలో రోహిణి, పినాకి, నీపాలి, హెలీనాల మధ్య సాన్నిహిత్యం పెరుగుతుంది. సెల్యూకస్ కి కూడా నీపాలి మీదా పినాకి మీదా కొంత గురి కుదురుతుంది. సరే వెలియోనస్ అయితే మొదటి నుండీ ఆయన అండలో వున్నవాడే.

[sarit11]

కొన్ని మలుపుల తర్వాత సెల్యూకస్ భారతదేశ దండయాత్రకి బయల్దేరడం, ఆ సైన్యమంతా ఆంటియోషియా నగరం నుండి బయలేదేరి వరుసగా మజిలీలు చేసుకుంటూ భారతదేశం చేరడం, చక్రవర్తి సముద్రగుప్తుడి సేనకీ, సెల్యూకస్ సేనకీ మధ్య యుద్ధం జరగడం, సెల్యూకస్ సంధి కోరడం, హెలీనా సముద్రగుప్త చక్రవర్తికి భార్య కావడం జరుగుతాయి.

సైన్యం ఏమార్గంలో ప్రయాణించాలి, ఎలా ప్రయాణించాలి అనే నిర్ణయమంతా పినాకి చేస్తాడు. సైన్యం చేసే ఆ ప్రయాణం, నవలలో చెప్పబడిన మధ్య ఆసియా ప్రాంతంలోని వివిధ దేశాల, ప్రదేశాల గురించిన వివరాలు ఆసక్తికరంగా వుంటాయి.

ఇంకా గ్రీకు సైన్యం యుద్ధం చేసే పద్ధతులు, భారతీయులు యుద్ధం చేసే పద్ధతులు, అశ్వ సైన్యాన్ని, గజ సైన్యాన్ని ఉపయోగించుకునే విధానాలు – ఇలాంటివన్నీ ఆసక్తికరంగా వర్ణింపబడినాయి.

ఇక ముఖ్యంగా ఈ నవలలో రచయిత చెప్ప దలచుకున్న విషయాలలో మొదటిది అలెగ్జాండర్ భారతదేశాన్ని జయించలేదన్నది.
“సముద్రగుప్త చక్రవర్తి నాటికి, పది యేండ్ల పూర్వము వచ్చిన యలెగ్జాండరు, అప్పటికి యువరాజు, మహాసేనాపతి అయిన సముద్రగుప్తుని చేతిలో ఓడి పోయి, పారిపోయి, గుండె పగిలి బాబిలాను నగరమున చనిపోయెను. ఇది మన పురాణ కథ. సముద్రగుప్తచక్రవర్తి యొక్క ఆస్థాన కవి అయిన హీరసేనుడు వ్రాసిన వ్రాత. దీనికంటె మెగాస్తనీసు మొదలైన గ్రీకులు వ్రాసిన వ్రాతలు ప్రమాణమైనచో, అవి ప్రమాణమైన మానవుల బుద్ధి విశేషమే విచార్యమగును.” అంటారు. ఈ విషయాన్ని పినాకి మాటలలో చర్చకు పెడతారు. అలగ్జాండర్ భారతదేశాన్ని జయించాడనే విషయం ఎందుకు తర్కదూరమో, ఎందుకు నమ్మశక్యం కాదో పినాకి సెల్యూకస్, వెలియోనస్ , హెలీనాలతో మాట్లాడినపుడు వివరిస్తాడు.

ఇంకా సెల్యూకస్ ఆలోచనలను వివరించే ఒక సందర్భంలో ఈ క్రింది వాక్యాలు వుంటాయి. “కాండియా దేశస్థుడైన యూమినీస్ అన్నవాడు అలెగ్జాండర్ చక్రవర్తి యొక్క దైనందిన చర్య వ్రాసెను. ఆ చర్యకు ప్రతులు తీసి పంచిపెట్టిరి. భారతదేశములోని చర్యకు మాత్రమే ప్రతులెందుకు తీయవలెను? సేనాపతుల కందరికి మాత్రమే యేల పంచిపెట్టవలెను? భారతదేశము నుండి వచ్చిన తరువాత యలెగ్జాండరు చక్రవర్తి యుత్సాహముగా లేడు. కొలది దినములలో మాత్రమే చనిపోయెను. ఇది యంతయు నొక రహస్యముగా నుండెను.

అన్నిటికన్న సెల్యూకసున కాశ్చర్యమేమనగా తాను భారతదేశమునకు పోలేదు. తాను కూడ పోయినట్లు ఆ దైనందిన చర్యలో వ్రాయబడెను. సింధునదీ ప్రాంతమున నొక చోట నలెగ్జాండరు గెలిచి, అచట సెల్యూకసును తత్ప్రాంతమున కధికారిగా నుంచెనని వ్రాయబడి యున్నది. సెల్యూకసున కర్థము కాలేదు. అచ్చటకు వెళ్ళని తాను వెళ్ళినట్లెందుకు వ్రాయబడియుండెను?”

[sarit11]

అదీ సంగతి. అలాగే ఈ నవలలో రచయిత ముఖ్యంగా చెప్పాలనుకున్న మరో విషయం అలెగ్జాండర్ భారతదేశానికి వచ్చినది మౌర్య చంద్రగుప్తుని కాలంలో కాదనీ, పాటలీపుత్రాన్ని పాలిస్తున్న గుప్త చంద్రగుప్తుని కాలంలోననీ. అది కథలో ఎలాగూ చెప్పబడుతుంది. అయితే చరిత్ర ఎలా, ఎవరిచేత మార్చబడిందనేది కూడా కథలో కల్పనగా చెప్పబడుతుంది. సెల్యూకస్ సంధి చేసుకున్నా వెలియోనస్, మెగాస్తనీసులు ఇద్దరూ కలిసి చరిత్రను మార్చి వ్రాయడం, దానిని నీపాలి, పినాకి గుర్తించినప్పటికీ ఆపలేకపోవడం, ఆ వ్రాతప్రతులు వారికి చిక్కకుండా వెలియోనసు వాటిని దాటించడం, పినాకి సముద్రగుప్తుడికి చెప్పినా ఆయన ఆ విషయంలో నిర్లక్ష్యం వహించడం కథలో వుంటుంది. “ఈ యనంతకాలములో నెవడో, యెచ్చటనో, యే కృత్రిమమునో చేయును. దానికొక చోట ప్రాచుర్యము వచ్చును. నష్టమేమి?” అన్న యూహ సముద్రగుప్తునిది.

ఈ నవలలో కథ ఎక్కువగా లేకున్నా వివిధప్రాంతాల గురించి చదవడం బాగుంటుంది. భారతీయుల ఆలోచనలకీ పద్ధతులకీ, విదేశీయుల ఆలోచనలకీ పద్దతులకీ వుండే తేడాలను గురించిన కొన్ని పరిశీలనలూ ఆసక్తికరంగా వుంటాయి. ఒకటి రెండు ఉదాహరణలతో పరిచయాన్ని ముగిస్తాను.

ఒక సందర్భంలో తనకు కలిగే ఆలోచనలను పినాకితో, నీపాలితో పంచుకుంటూ హెలీనా ఇలా అంటుంది. “ఈ సంస్కృతపు చదువునకు ఫలితము – చదివిన వాని మనస్సు, యిట్లు విషయములందభివ్యాప్తమై, గుండెలో నున్న యభిప్రాయములను తఱచి చూచుకొనగలుగుట యేమో! ఆ భాషలో ఆశక్తి యున్నది కాబోలు!”

మరో సందర్భంలో హెలీనా నీపాలిల మధ్య జరిగే ఒక సంభాషణ ఇలా వుంటుంది.
హెలీనా: నీపాలీ! నీవీ దేశములందు జన్మించితివి కాని, నీవు నిజముగా భారతీయ స్త్రీవి. రోహిణి మాటాడుచున్నట్లు మాటాడుచున్నావు. ఆమె మాటి మాటికిని మానవ స్వభావమును గూర్చి మాటాడును. మేమెప్పుడు నట్లు మాటాడము. మా యిష్టానిష్టముల గూర్చియే మాటాడుదుము. నీవు మాటాడు లక్షణము తత్త్వవేత్తల లక్షణము.
నీపాలి: భారత దేశము నందున్న సర్వమానవులు కొద్దియో గొప్పయో తత్త్వవేత్తలే.
*****

[sarit11]

నిన్న ఉదయం సైట్ లోకి పోదామని ప్రయత్నిస్తే.. (నాలుగైదు సార్లు) "సారీ " అన్న బోల్డ్ మెసేజ్ వచ్చింది..ఓపెన్ కాలేదు..  
కొంపతీసి ఈ సైటు కూడా బాన్ ఐపోయియిదా అని చాలా వర్రీ అయ్యాను.. 
అలా ఎందుకైందో కొంచం చెబితే.. మా విజ్ఞానము కాస్త పెరుగుతుంది.. 
చెబుతారా.. సరిత్ గారూ..?
మీ 
వర్షా 2629

A Small Technical Glitch

https://xossipy.com/announcement-3.html

[sarit11]

వేదవతి – కవిసమ్రాట్ శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ

వ్యాసకర్త: టి. శ్రీవల్లీరాధిక

********
‘వేదవతి’ పురాణవైర గ్రంథమాలలోని పదకొండవ నవల.
విక్రమార్క చక్రవర్తి కథ ఇది. ఈయన శకకర్త. ఈయన మునిమనుమడు శాలివాహనుడు మరొక శకకర్త.
ఇందులో కథ చాలా చిన్నది. విక్రమార్కుడు ఉజ్జయినిని పరిపాలిస్తూ ఉంటాడు. ఆయన దర్శనానికి ఒక బ్రాహ్మణుడు రావడంతో నవల మొదలవుతుంది. ఆయన సింహపుర దేశం నుండి వచ్చాడు. అది ఉరగ కటక దేశాల మధ్యలో వుంది. ఉరగ దేశానికి తూర్పున అభిసార కాంభోజ త్రిగర్త దేశాలున్నాయి. ఆ దేశాలు, అలాగే ఉత్తరజ్యోతిష, శక, కిరాత, దరద దేశాలు చక్రవర్తికి వశం అయ్యాయి. ఒక్క బాహ్లిక దేశమే కాలేదు. ఆ దేశాలన్నీ యవనమయమయిన దేశాలు. అక్కడి బ్రాహ్మణులు కూడా యవనాచారాలే అవలంబిస్తూ వున్నారు. అలా అవలంబించని కొందరు వేదమతానుసారులయిన బ్రాహ్మణులు యవనుల వలన ఇబ్బందులకు గురవుతూ వున్నారు.
ఇప్పుడు చక్రవర్తి దర్శనం కోసం వచ్చిన బ్రాహ్మణుని కుమార్తెను యవనులు అపహరించారు. ఆమె పేరే వేదవతి. ఆయన “మహారాజా! ఎక్కడి సింహపురి? ఎక్కడి అంబావతీ నగరము? నేను విడువని ప్రయాణంతో పంచనదులను దాటి సరస్వతీ దృషద్వతులను దాటి గంగా యమునలను దాటి తమ దర్శనార్థము వచ్చితిని. నన్ను పాలింతురని యాశించుచున్నాను.” అంటాడు.
(ఉజ్జయినీ నగరం తొలుతటి పేరు అంబావతి)

[sarit11]

చక్రవర్తి ఆయన పట్ల ఎంతో గౌరవం చూపిస్తాడు. కానీ ‘ఆమెని వారు దొంగిలించుకొని పోయి చాలా కాలమయింది కదా, ఇప్పటికే ఆమెని ఎవరికయినా ఇచ్చి పెళ్ళి చేసి వుంటారు కదా!’ అన్న సందేహం వెలిబుచ్చుతాడు. అపుడు ఆ వృద్ధుడు ఆమె ఒక ప్రత్యేకమైన స్త్రీ అని, ఆమెని ఎవరూ వివాహమాడలేరనీ వివరిస్తాడు. ఆమె దేవీ భక్తురాలు. చిన్నప్పుడే మంత్రోపదేశం పొందినది. నాలుగేళ్ళు నిద్రాహారాలు మాని ఆ మంత్రానుస్ఠానం చేసి దేవిని ప్రత్యక్షం చేసుకుంది. ఆమె యిష్టానికి వ్యతిరేకంగా ఎవరూ వివాహం చేయలేరు కానీ ఆమెని హింసిస్తూ వుండి ఉండవచ్చునని చెప్పి బాధపడతాడు. అప్పటికి ఆయన ఆ వివరాలే చెప్తాడు కానీ తర్వాత ఆమెని గురించి కథ నడుస్తూ వుండగా మనకు మరికొన్ని వివరాలు తెలుస్తాయి.

ఇంతకీ ఆ వృద్ధ బ్రాహ్మణుడు సాధారణ వ్యక్తి కాదు. ఆయన “వరాహమిహిరుడు”. ఆ విషయం ముందు చెప్పడు ఆయన. వేదవతి విషయం మాట్లాడాక చక్రవర్తి ఆయనతో తన మనసులోని కోరిక ఒకటి చెప్తాడు.
“సూర్యుని యొక్క అయనాది గమనము గణితమాత్రా నుమేయమే కాక, పూర్వము మహర్షుల చేత దృశ్యమానముగా కూడ చేయబడుచుండెడిదని విద్వదుపదిష్టమైన విషయము. ఒక రాతి కట్టడమును కట్టి, గగనము యొక్క పరిమాణమును విభజించి, సూర్యకిరణ ప్రసారమును దైనందినముగా రేఖల చేత చూపించు కట్టడములు, తొల్లి హస్తినాపురము నందు కలవని వృద్ధోక్తి కలదు. మహాకవి కాళిదాసు పేరు తమరు వినియుందురు. ఆయన మా యాస్థానమునందున్నాడు. ఆయన గొప్ప జ్యోతిష్కుడు. ఆయన మొదట జ్యోతిష్కుడు. తర్వాత కవి. ఆయన చెప్పగా విన్నాము. అట్టి కట్టడము సాధ్యమనియు, దానికి వట్టి జ్యోతిష్కుడే కాక వాస్తు శాస్త్ర పరిజ్ఞాత కూడ కావలయుననియు, అట్టివాడు మీ సింహపురి రాజ్యమునందున్నాడనియు కాళిదాస మహాకవి చెప్పినాడు.” అంటాడు.
చక్రవర్తి ఆమాట చెప్పాక, ఆ వృద్ధుడు మీరు వెతుకుతున్న ఆ పండితుడు ఎవరని అడుగుతాడు. చక్రవర్తి వరాహమిహిరుడు అన్న పేరు చెప్పాక, అప్పుడు “నేనే ఆ వరాహమిహిరుడిని” అంటూ బయటపడతాడు.

ఆయనే వరాహమిహిరుడు అని తెలియగానే చక్రవర్తి లేచి నిలుచుని చేతులు జోడించి కాళిదాసాదులతో పాటు తన ఆస్థానంలో ఉండమని ప్రార్థిస్తాడు. అలాగే అంతకు ముందు తాను చెప్పినటువంటి కట్టడాన్ని ఉజ్జయినీ నగరంలో కట్టించమని అడుగుతాడు. “ఉజ్జయినీ నగరము జ్యోతిశ్శాస్త్ర భూమి కావలయును. సూర్య కిరణ ప్రసారము యొక్క గణన ముజ్జయినీ నగరాంశ నుండి ప్రారంభింప బడవలయును.” అని అభ్యర్థిస్తాడు.
ఇక చక్రవర్తి తన గూఢచారులను పంపి వేదవతిని వెతికించడము, వాయువ్య దిశలో వున్న రాజ్యాలను జయించి యవనుల వలన అక్కడి ప్రజలకు కలిగే బాధలను తప్పించడము మిగతా కథ.

నిజానికి ఒక్క ఉత్తర బాహ్లిక (రూమ్యక) దేశం తప్ప మిగతా దేశాలన్నీ అంతకు ముందు చక్రవర్తి జయించి వచ్చినవే. అయితే అప్పుడు వారు ఒక చిత్రమైన వంచన చేస్తారు. ఉత్తర బాహ్లికములకు చక్రవర్తి సైన్యాలు పోలేదు. మిగతా దేశాల వారందరూ లొంగిపోతారు. ఎవరో ఒకడిని రూమ్యకాధిపతిగా చూపించి వాడి చేత కూడా చక్రవర్తికి జోహారు చేయించి రూమ్యక దేశం కూడా లొంగిపోయినదన్నట్లుగా చేస్తారు. ఆ రహస్యం చక్రవర్తికి తర్వాత తెలుస్తుంది.

మిగతా దేశాలన్నీ చక్రవర్తికి లొంగిపోయి కప్పాలు కడుతూ వుంటాయి. చక్రవర్తి సైన్యాలు వచ్చినా ఆ దేశాలలో యుద్ధం జరగదు. కానీ ఆ దేశాల నుంచి పెద్ద ఎత్తున జనం వెళ్ళి రూమ్యకాధిపతి సైన్యంలో చేరుతూ వుంటారు. చక్రవర్తికి వ్యతిరేకంగా సైన్య సమీకరణ అంతా అక్కడ జరుగుతూ వుంటుంది. ఈ మొత్తం వ్యవహారాన్ని చక్రవర్తి గూఢచారులు ఎలా చక్కబెడతారనేదే ఈ నవల లోని కథ. ఒకటీ రెండూ కాదు బోలెడన్ని పాత్రలు. వాళ్ళు ఆయా దేశాల మధ్య అనుమానింప బడకుండా తిరిగేందుకు, ఒకరికొకరు సమాచారం అందించుకునేందుకు ఉపయోగించే రకరకాల పద్ధతులు, వ్యూహాలు.

[sarit11]

ప్రతి పాత్రా ప్రవేశించాక ఒకటి రెండు వాక్యాల లోనే మనం అది మరో కొత్త పాత్ర అని మర్చిపోయి దాని వెనుక పడి ఆ అడవుల వెంటా గుట్టల వెంటా రాత్రీ పగలూ తేడా తెలీకుండా తిరుగుతాం కానీ కొంచెం అలసిపోతామనే చెప్పాలి. ఈ నవలల వరుసలో కొంచెం శ్రమపడి చదవాల్సి వచ్చిన మొదటి నవల ఇదే. ఎక్కువ కథ లేకపోవడం వలన, పాత్రలు మరీ ఎక్కువ అవడం వలన ఒక దశలో కొంచెం విసుగనిపించే అవకాశం వుంది.

టికటిక అనే ఒక విలక్షణమయిన పాత్ర వుంది ఇందులో. వాడు మిత్రగుప్తుడనే గూఢచారికి తమ్ముడి వరుస. రామఠ దేశంలో ఉంటాడు. వారిరువురి ముత్తాతలు అన్నదమ్ములు. తర్వాత ఆ కుటుంబం దూరంగా వెళ్ళిపోయి రామఠ దేశంలో స్థిరపడినా, మిత్రగుప్తుడు తన ఉద్యోగ బాధ్యతలలో భాగంగా ఆ కుటుంబాన్ని వెతుక్కుంటూ ఆ దేశం వెళ్తాడు. ఆ టికటిక మొదట పరమ అనాగరికుడు. ఒక జంతువు వంటి వాడు. ఎవరైనా తనకి యిష్టం లేని మాట మాట్లాడితే వాళ్ళ మొహం మీద ఉమ్మి వేసేంత పశుప్రాయుడు. కానీ తర్వాత వాడే చక్రవర్తి కార్యాన్ని సాధించి పెట్టడంలో, వేదవతిని కనిపెట్టడంలో గూఢచారులందరినీ మించిన కీలక పాత్ర పోషిస్తాడు.

వేదవతికి చిన్ననాటినుండి ఆరోగ్యం సరిగా వుండదు. అయితే ఒక సందర్భంలో విపరీతమైన దగ్గుతో బాధపడుతున్న ఆమె మలహరి రాగం వినిపించినపుడు ఆ బాధ నుంచి విముక్తి పొందుతూ ఉందనీ, ఆ రాగం వింటున్నంత సేపూ దగ్గుతెర రావడం లేదనీ గమనిస్తారు. ఆ తర్వాత ఆ రాగం వినిపించిన గాయకుడికి గురువైన ఒక మహాయోగి ద్వారా ఆమెకు త్రిసంధ్యల లోనూ వేదము వినిపిస్తూ వుండాలనీ, అలా ఒక పదేళ్ళు నిర్విఘ్నంగా వినిపిస్తే ఇక ఆమెని వ్యాధి తాకదని తెలుసుకుని అలా ఆమెకు వేదం వినిపించే ఏర్పాటు చేస్తారు. కానీ ఈలోపే ఒకనాడు వరాహమిహిరుడు గ్రామంలో లేని సమయంలో ఒక భిక్షుకుడి వంటి వాడు తన సంగీతంతో ఆకర్షించి ఆమెను అపహరిస్తాడు.

అలా ఆమెను తీసుకువెళ్ళినవాడి పేరు నిమేషధారి. తీసుకువచ్చేందుకు పురమాయించిన వాడు కటకటయోగి. ఈ నవలలో ఈ కటకట యోగియే జయద్రథుడు. పురాణవైర గ్రంధమాల మొదటి నవల నుంచీ కొనసాగుతున్నవాడు. మూడు వేల ఏళ్ళ నుంచి తన జన్మ హేతువును మరిచిపోకుండా రక్షించుకుంటూ వస్తున్న వాడు. వాడిలో విశేషమేమిటంటే వాడు ఈ మూడు వేల ఏళ్ళలో పది పదిహేను జన్మలెత్తి ఆయా జన్మల లోని సర్వ సంస్కారాలు, విద్యలు తనవెంట తెచ్చుకుంటున్నాడు.

వాడు తన యోగశక్తి చేత, వేదాత్మ వరాహమిహిరుని ఇంట్లో వేదవతిగా పుట్టిందని తెలుసుకుంటాడు. ఆమెని అపహరింప చేస్తాడు. తన ప్రయత్నాలన్నీ పూర్తయ్యేవరకు చక్రవర్తి ఆ ప్రాంతాలపై దండెత్తకూడదు. అంతవరకు వేదవతి మరణించకూడదు. అందుకని ఆమెను పూర్తిగా చావనివ్వడు. ఒక అడవిలో, సులభంగా ఎవరూ వెళ్ళలేని ఒక గుహలో బంధించి వుంచి ఆమెకు నిమేషధారి సంగీతం వినిపిస్తూ ఉంటాడు. అదొక వికృతమైన సంగీతం. అది వింటే నాదరూపిణి అయిన వేదవతి కృశించి పోతుంది. మరణానికి చేరువవుతుంది. అపుడు మళ్ళీ మధుగుంజ అనే యువతి యొక్క సంగీతం వినిపించడం ద్వారా వేదవతిని కుదుటపరుస్తూ ఉంటాడు. మధుగుంజ సంగీతం కృశించిన ఆమె శరీరానికి పుష్టిని యిస్తుంది.

[sarit11]

మధుగుంజ ఎవరంటారా? ఆమె ఉరగదేశపు మంత్రి వీరదత్తుని కూతురు. ఉరగదేశపు రాజు పేరు సౌమ్యుడు. అయన మొదట వేదమతాభిమానే. అయితే అనారోగ్యంతో వున్న అతని ఏకైక పుత్రుడిని తన మహిమలతో ఆరోగ్యవంతుడిని చేయడం ద్వారా ఆరాజుని తన వశం చేసుకుంటాడు కటకటయోగి. మంత్రి కూతుర్ని తీసుకెళ్ళి తన పని కోసం (వేదవతి కోసం) ఉపయోగించుకుంటాడు. చక్రవర్తిని ఎదుర్కునేందుకు తన అధీనంలో వున్న ఈ ఉరగదేశపు రాజు, యువరాజు, మంత్రి కీలకం అని అనుకుంటాడు కానీ చివరికి చక్రవర్తి గూఢచారుల చాకచక్యం వల్ల అతని పథకం అక్కడి నుండే భగ్నం అవడం జరుగుతుంది.
ఈ నవలలో చక్రవర్తిని చాలా గొప్పగా పరిచయం చేస్తారు రచయిత మనకి.

విక్రమార్క చక్రవర్తి ధృవుడి లాగా అయిదేళ్ళ వయసులోనే తపస్సు చేసేందుకు వెళ్ళాడట. పన్నెండేళ్ళు తపస్సు చేశాడట. దానివలన ఆయనకి అనంతశక్తులు కలిగాయి. వరాహమిహిరుడు ఆయన దర్శనం కోసం వచ్చినపుడే చక్రవర్తితో “మీరు వేదవతి విషయమును తెలిసికొనవలయునన్న తాత్పర్యము ననుసంధించి ధ్యాననిష్ఠులైనచో నా యా విషయములు తమకు గోచరింపగలవు.” అంటాడు.

తర్వాత మిత్రగుప్తుడు తన విధినిర్వహణ లో భాగంగా తిరుగుతున్నపుడు అతనికి ఒక కల వస్తుంది. ఆ కలలో అతనికి చక్రవర్తి, తనకి తమ్ముడి వరస అయిన టికటిక, అంతకు మునుపు అతనికి పరిచయం లేని మరో వ్యక్తీ కనపడతారు. నిద్ర లేచాక మిత్రగుప్తుడు ఆ కలని విశ్లేషించుకునే సందర్భంలో ఈ క్రింది వాక్యాలు వుంటాయి.

“ఉజ్జయినీ నగరము నందొక ప్రథ యుండెను. చక్రవర్తి మహాతపస్వి. ఆయన నిష్కారణముగా యెవ్వరికిని స్వప్నములో కనిపించడు. ఏదో ప్రయోజనముండ వలెను. ఇద్దరు ముగ్గురికి చక్రవర్తి స్వప్నములో కనిపించిన తర్వాత గొప్ప లాభములు కల్గెను. ఒకనికి ధనాగమమయ్యెను. ఒకనికి మహావ్యాధి నెమ్మదించెను. తనకే లాభము కలుగబోవుచున్నదో!”

అలా ఆలోచించుకున్న మిత్రగుప్తుడు కేవలం ఆ కల ఆధారంగా తను టికటికని కలవడం వలన ప్రయోజనం ఉంటుందని భావించి అతని కోసం వెతకడం మొదలుపెడతాడు.

చిత్రమేమిటంటే టికటికకి కూడా అలాంటి కల వస్తుంది. అందులో చక్రవర్తి, మిత్రగుప్తుడు కనిపిస్తారు వాడికి. ఆ విషయం తెలిశాక మిత్రగుప్తుడు టికటికతో తన మాట నెగ్గించుకునే ప్రతివాడు రాజు కాదనీ, ప్రజల సంతోషం కోసం తన పరిమిత జ్ఞానానికి యేమి తోచిందో అది చేసేవాడు కూడా రాజు కాదనీ అంటూ ఒక గొప్ప విషయం చెప్తాడు. “ఎవడు సర్వజీవముల యందనుస్యూతముగా నుండునో, యందరు జీవులయందు తాను ప్రత్యక్షము కాగలడో, వాడు రాజు కావలయును. శ్రీ విక్రమార్క చక్రవర్తి అటువంటి వాడు. స్వప్నమన్న పేరుతో ఆయన నా జీవునిలో వున్నాడు. నీ జీవునిలో వున్నాడు. ఇది యొక యాశ్చర్యము. చక్రవర్తి యనగా చక్రము నందు వర్తించు వాడు. ఆయన జీవచక్రము నందు వర్తించుచున్నాడు.” అంటాడు.

[sarit11]

ఇలాంటి వాక్యాలతో చక్రవర్తి పట్ల బోలెడంత ఆరాధన కలుగుతుంది. చివరికి అంత అనాగరికుడయిన టికటిక కూడా తనకి కలలో కనబడింది చక్రవర్తి అని అర్ధం కాగానే “మీ చక్రవర్తి యెంత అందగాడు!” అంటాడు తనకు వచ్చిన కలని గుర్తు చేసుకుని.

చక్రవర్తి అందాన్ని గొప్ప గొప్ప మాటలతో, సమాసాలతో తాను పూనుకుని వర్ణించకుండా ఇలా ఒక అమాయకుడి నోటి నుంచి పలికించిన ఈ చిన్న మాటతో రచయిత మన మనసులో మరింత గాఢంగా నిలబెడతారు.

చెప్పాను కదా మిగతా నవలలా కాకుండా ఈ నవలని కొంచెం శ్రమపడి, కొద్దిగా ఓపికతో చదవాలి. కానీ చదివితే అక్కడక్కడా ఈ క్రింది వాక్యం లాంటి రత్నాలు దొరుకుతాయి. “కొన్ని విషయములు వాని యంతట నవి బుద్ధికి భాసించును. అశిక్షితమైన విషయము శిక్షిత మైనట్లు భాసించును. ఇది వివేకమను గుణము యొక్క పరాకాష్ఠ.”

*****

[sarit11]

నివేదిత – కవిసమ్రాట్ శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ

వ్యాసకర్త: టి. శ్రీవల్లీరాధిక

********
‘నివేదిత’ పురాణవైర గ్రంథమాలలోని పన్నెండవ (చివరి) నవల.

విక్రమార్క చక్రవర్తి తన కాలంలో తూర్పున కామరూప దేశము, దక్షిణాన సేతువు, పడమటన ఉత్తర బాహ్లికములు, ఉత్తరాన బదరీ నారాయణ క్షేత్రము ఎల్లలుగా దేశం మొత్తాన్నీ తన అదుపులో పెట్టాడు.
అయితే ఆయన తర్వాత దేశం మళ్ళీ చిన్న చిన్న ముక్కలుగా అయిపోయి 18 రాష్ట్రాలుగా విడిపోయింది. విక్రమార్క చక్రవర్తి మునిమనుమడైన శాలివాహనుడు తిరిగి దేశమంతటినీ ఒకే అధికారం క్రిందికి తెచ్చి అన్ని దేశాల రాజులనీ తన సామంతులుగా చేసుకోవడం, వేద సంస్కృతిని పునరుద్ధరించడం ఇందులోని కథ.
కథని అలా ప్రక్కన పెడితే, విశ్వనాథ వారి అన్ని నవలలో లాగే ఈ నవలలోనూ కావలసినన్ని తాత్త్విక విషయాలు వుంటాయి. మరెన్నో లౌకిక విషయాలూ దొరుకుతాయి.
యుద్ధం కోసం ఎలా పథకాలు వేశారు, సైన్యాన్ని ఎలా సమీకరించారు, అవతలి వారి వ్యూహాలని కనిపెట్టి వారికన్నా ముందుగా తాము ఎలా సంసిద్ధమయ్యారు– ఇలాంటివన్నీ మనం ఇపుడు యుద్దాలు చేయడం లేదు కాబట్టి అచ్చంగా అలాగే ఉపయోగించుకోలేక పోవచ్చును, కానీ ఒక అధికారి తన తోటివారితో, క్రిందివారితో, ప్రత్యర్థులతో, తనకి సహాయపడాలని వచ్చే సహృదయులతో, తనని దెబ్బతీయాలని వచ్చే వంచకులతో – ఎవరితో ఎలా మెలగాలో చక్కగా అర్థం చేసే సన్నివేశాలూ ఉన్నాయి ఈ నవలలో.

[sarit11]

రాజు శాలివాహనుడు, మంత్రి కొడుకయిన చంద్రకళాధరుడు – ఇద్దరూ చిన్ననాటి స్నేహితులు. వృద్ధమంత్రి విశ్వాస పాత్రుడు. కానీ ఆయన కొడుకయిన చంద్రకళాధరుడికి మాత్రం యవనులతో స్నేహాలు ఉంటాయి. అతను ప్రేమించి పెళ్ళి చేసుకున్న అమ్మాయి ఒక యవన స్త్రీ. ఆమే నివేదిత. ఆ కారణం వలన కొడుకుని పూర్తిగా నమ్మవచ్చో లేదో తండ్రే తేల్చుకోలేక పోతూ ఉంటాడు.

ఈ నేపథ్యంలో రాజు, మంత్రి కొడుకుల మధ్య సంభాషణలు, ఒకప్రక్కన స్నేహం, మరొక ప్రక్కన యజమాని, సేవకుల సంబంధం, ఇంకొక ప్రక్కన ఒకరి వీరత్వంపై, వ్యక్తిత్వంపై మరొకరికి వున్న ఆరాధన – ఇవన్నీ అందంగా చిత్రించబడతాయి నవలలో.

మంత్రి కొడుకుకి శాలివాహనుడు సకల భారతదేశానికీ చక్రవర్తి కావలసినవాడు, శకకర్త కావలసిన వాడు అని తెలుసు. అందుకే రాజు కొంత చనువు ఇచ్చినా తన హద్దులలో తానుంటాడు. అయితే కొన్ని విషయాలలో మాత్రం “ఎందుకు అని అడగకుండా మీరు నాకు అనుమతి ఇవ్వాలి” అంటూ ఆంక్షలూ పెడుతూ ఉంటాడు.

చంద్రకళాధరుడు గొప్ప జ్యోతిర్విద్యావేత్త. ఇక అతని భార్య నివేదిత భూత, భవిష్యత్ వర్తమానాలు తెలుసుకోగలిగిన శక్తి వున్న స్త్రీమూర్తి. తనకీ, తన భార్యకీ వున్న ఆ శక్తియుక్తులని ఉపయోగించుకుంటూ శాలివాహనుడిని చక్రవర్తిని చేయడానికి అవసరమయ్యే ప్రయత్నాలు చేస్తూ ఉంటాడు మంత్రి కొడుకు చంద్రకళాధరుడు.

“అట్లే కానిమ్ము. మేము ఫలితము నపేక్షించు వారమే కాని, కార్యాచరణ మార్గమున నడుగడుగున బాధించువారము కాము. అట్లు చేసినచో కార్యములు గట్టెక్కవు.” అంటూ అతనికి అతను కోరిన వెసులుబాటును ఇస్తాడు చక్రవర్తి.

అలాగని మళ్ళీ ఆ చక్రవర్తి అసమర్ధుడూ, కేవలం మంత్రి కొడుకు సమర్థత మీద ఆధారపడినవాడూ కాదు. ఆయన చాకచక్యాలు, సమర్థతలు ఆయనకీ వుంటాయి. ముఖ్యంగా ఈ చక్రవర్తికి వుండే గొప్ప సమర్థత తన సేవకుల శక్తియుక్తులని చక్కగా అర్థం చేసుకోగలగడం, వారికి తగిన గౌరవాన్ని ఇవ్వడం.
కొన్ని చమత్కారమైన సన్నివేశాలుంటాయి. చక్రవర్తిని కలుసుకోవడానికి ఒకసారి ఎక్కడినుంచో ఒక వృద్ధుడు వస్తాడు. దౌవారికుడు వచ్చి చక్రవర్తికి ఆ వృద్ధుడి రూపాన్నంతా వర్ణించి చెప్పి, ప్రభువులు ఏకాంతంలో వున్నారని చెప్పినా వినకుండా ఆ వృద్ధుడు దర్శనం కోరుతున్నాడనీ, అదేమంటే దుర్వేళ అయితే దర్శనం లభించదు, నేను లగ్నము కట్టి మంచివేళ చూసి వచ్చాను, కాబట్టి ప్రభువు తప్పకుండా అంగీకరిస్తాడు, వెళ్ళి అడిగి రమ్మంటూ తనని తరిమాడనీ చెప్తాడు.

[sarit11]

అపుడు శాలివాహనుడు “నీవు వరాహమిహిరుని విద్య నభ్యసించినవాడవు. నీవు లగ్నము కట్టి ఈ వేళ ఎట్టిదో చూడుము” అంటాడు. ఆ మాట విని దౌవారికుడు కంగారు పడతాడు. ‘తనకు విద్య వచ్చని ప్రభువుకెలా తెలుసు? ప్రభువులు ఏమీ ఎరగనట్లు వుంటారు కానీ అన్నీ కనిపెడతారే!’ అనుకుంటాడు.
సరే అతడు అలాగే లెక్కించి అది విజయకాలమని చెప్పడమూ, తర్వాత చక్రవర్తి యొక్క విజయాలలో కీలక పాత్ర పోషించే ఆ వృద్ధుడు లోపలికి రావడమూ – అదంతా జరుగుతుంది.

ఇదే వృద్ధుడు మరో సందర్భంలో చక్రవర్తి దర్శనానికి వస్తే ప్రతీహారి ఆటంకపరచడం, అప్పుడు ఆయన ఆ ప్రతీహారిని చంపేసి లోపలికి వచ్చి ఆ విషయం చక్రవర్తికి చెప్పడం, ‘ప్రతీహారిని చంపడం నేరం. దానికి విధించే శిక్ష శిరచ్ఛేదం’ అని చక్రవర్తి అనడం, ఆ వృద్ధుడు అందుకు అంగీకరిస్తూనే ఆ ప్రతీహారి ఒక శత్రురాజు మనిషి అని తాను గుర్తించిన విషయం, అందుకే అతనిని సంహరించిన విషయం తెలియచేయడం, అయితే రాజుని చంపేందుకే వచ్చిన ఆ మనిషిని అక్కడ ఆ ఉద్యోగంలో నియమించినది మహారాణియే కావడం – ఇదిగో ఇలాంటి చిత్రాలన్నీ వుంటాయి. ఆ వృద్ధుడి పేరు గంగాశంతనుడు. ఆయన దుస్సాధ్యమైన మగధ దుర్గాన్ని ఒక్క అర్థరాత్రిలో చక్రవర్తి వశం అయేలా చేసి పెడతాడు. అంతటి సమర్థుడు.

సరే, అంత సహాయం చేసిన ఆయనతోనేమో తల తీసేస్తాను అంటాడా రాజు! మరొక సంభాషణలో మంత్రి కొడుకు రాజు అంతఃపురంలో తీసుకున్న ఒక నిర్ణయానికి కొనసాగింపుగా తానొక పని చేసి అక్కడ పెడితే మెచ్చుకోక పోగా “రాజాంతఃపురంలోని ఈ రహస్యం నీకెలా తెలిసింది? ఇది తెలిసినందుకు నీకు ఉరిశిక్ష వేయాలి.” అంటాడు. అప్పుడు ఈ గంగాశంతనుడూ అక్కడే ఉంటాడు.

(కాసేపు రాజు అని కాసేపు చక్రవర్తి అని వ్రాస్తున్నాను కదా రెండూ శాలివాహనుడి గురించే. నవల మొదలు పెట్టినపుడు ఆయన రాజు, ముగిసేసరికి చక్రవర్తి. కానీ ఆయన చక్రవర్తి అవుతాడన్న భవిష్యత్తు ముందే తెలిసన వారంతా ఆయనని మొదటినుంచీ చక్రవర్తిగానే సంబోధిస్తూ వుంటారు. సరే, మనకయితే మొత్తం భూతకాలమే కదా!)

మంత్రి కొడుకు “ఈయనకి ఇంతకుముందే శిరచ్ఛేదం విధించారు, ఇప్పుడు నాకూ విధించారు. సరే మీరు చక్రవర్తులూ. శకకర్తలూ అయ్యాక రెండు శిక్షలూ అమలు చేయండి” అంటాడు.
“అవును. రెండు తలలూ జాగ్రత్తగా వుంచుకోండి. మేము తర్వాత తీయించాలి.” అంటాడు రాజు.
“సరే, మా తలలు ప్రభువులవే” అని చెప్పి వాళ్ళిద్దరూ వెళ్ళబోతూ రాజు మొహం వైపు చూస్తారు.
అక్కడ.. ఆ సంభాషణ చివర్లో.. ఈ క్రింది వాక్యాలు వ్రాసి వదిలి పెడతారు మన కవిసమ్రాట్. “ఆ రాజు మొగము మీద చిరునవ్వుదయించినప్పుడు ఎంత జగన్మోహనముగా నున్నాడు! చక్రవర్తులయు, శకకర్తలయు మొగములందు ముగురమ్మలు ముసిముసి నగవులు వెలార్తురు!” చక్రవర్తి మన కళ్ళముందు అలా కనబడతాడు ఈ వాక్యం చదువుతుంటే. ఇలాంటివి, అంటే చక్రవర్తి రూపాన్ని కళ్ళకి కట్టేవి మరో రెండు మూడు సందర్భాలుంటాయి నవలలో.

ఇక ఈ నవలలో జయద్రథుడు, అదే పురాణవైర గ్రంథమాల మొదటి నవల నుండీ వస్తూన్న, మూడువేల సంవత్సరాలనుండి అనేక జన్మలెత్తుతూ తన పగని నిలుపుకున్న వేదమత విరోధి ఎవరు అనే ప్రశ్న ఒకటి వున్నది కదా! వాడు నిరాకులుడు అనే యవనుడు. అతని తాత భారత దేశంలో స్థిరపడిన శక దేశస్థుడు. నిరాకులుడు ఇక్కడే పుట్టాడు, పెరిగాడు. వాడి దేశానికి ఎప్పుడూ వెళ్ళలేదు చూడలేదు. వాడు ఛాయ అనే ఒక బ్రాహ్మణ యువతిని పెళ్ళాడాలని అనుకుంటాడు. అయితే ఆ పిల్ల తండ్రి సేనాపతిని ఆశ్రయించడం, ఆయన ఆ పెళ్లిని భగ్నం చేయడం జరుగుతుంది. నిజానికి నవల అసలు అక్కడి నుంచే మొదలవుతుంది.