[sarit11]

అడవిలో ఒంటరిగా చిక్కిన రాజుని ఒక యోధుడు జయించి “మీ ఆంధ్రుల ధనుర్విద్యా పాండిత్యము జగద్విదితం. కాని తుముల యుద్ధం వచ్చినపుడు మీరు వెనుకబడి పోతున్నారు. అందుకని మీ జాతిని నేను ఖడ్గావిద్యా నిపుణమును చేయుదును. మీరు చక్రవర్తులగుదురు. నేను నిన్నిప్పుడు వదిలిపెట్టెదను. నీవు పోయి నీ సైన్యముతో కలుసుకొనుము. నేను కొన్నాళ్ళకు ధాన్యకటకమునకు వత్తును. నీవు నన్ను నీ రాజ్యములో ఖడ్గవిద్యా గురువుగా చేయవలయును. ఆ వాగ్దానము చేసినచో నిన్ను వదిలిపెట్టెదను.” అంటాడు.

మా ఆంధ్రజాతి మీద నీకెందుకు ఇంత అభిమానం! అని రాజు అడిగితే, “అవి సుగుణములని నేను చెప్పను. భారతదేశమున నితరజాతులలో లేని యొక లక్షణము మీ యందున్నది. మీ జాతి వివక్ష లేని జాతి. దేని వెంటబడిన దాని వెంట పోయెడు జాతి. సృష్టిలో సర్వమైన వివేకము మీ జాతియందున్నది. సర్వమైన అవివేకమును మీ జాతియందే వున్నది. మరియొక జాతి, ఐనచో వివేకమైనది లేనిచో అవివేకమైనది. అదియో, ఇదియో, ఏ జాతిలోనైన నెక్కువ పాళ్ళుగా నుండును. మీ జాతిలో రెండును సరిసమానముగా నుండును. మీ జాతిలో నింకొక లక్షణ మున్నది. ఇంతటి వివేకము కలిగి, ఆ యవివేకము ఈవివేకమును భాసించనీయదు. ఇది మీలోనున్న విశిష్టత.” అంటాడు.

సరే ఆ లక్షణం వలన అతనికేం ప్రయోజనమో రాజుకి అర్థం కాదు. ఆమాటా అడుగుతాడు. దానికి “నేనొక కాలాకృతిని. అవివేకమును భాసింప జేయుటయే నాకు పరమ మైన యిష్టము. మీ జాతి ద్వారా దానిని భారతదేశమునం దంతటను వ్యాపింప జేయవలయునని నా యుద్దేశ్యము.” అని చెప్తాడు ఆ యోధుడు.
ఈసరికి మీకు అర్థమయ్యే వుంటుంది కదా, అలా మాట్లాడుతున్న యోధుడు జయద్రథుడు. అలా అతను ధాన్యకటకం చేరతాడు. శ్రీముఖుడు అప్పటికి చిన్నవాడు. ఆ సమయంలోనే జయద్రథుడు శ్రీముఖునికి ఖడ్గవిద్య నేర్పుతాడు. అలాగే ధాన్యకటకంలో వుండే మరో రాజవంశీయుడు నీలాంబర శాతకర్ణి యొక్క కూతురు జయద్రథికీ నేర్పుతాడు. ఆమె తల్లి లేని పిల్ల. శ్రీముఖుడి ఈడుదే. తండ్రి సరిగా గమనించుకోక పోవడంతో జయద్రథుడు, జయద్రథిల మధ్య వున్న గురు శిష్య సంబంధం పెడ త్రోవ పట్టి ఆమె ఒక పిల్లాడికి తల్లి అవుతుంది. ఊరి వాళ్ళు ఆ కుటుంబాన్ని వెలివేస్తారు.

రాజు జయద్రథుడిని దేశం నుంచి బహిష్కరించ వలసి వస్తుంది. అతడు భార్యనీ, పిల్లాడినీ కూడా వదిలేసి వెళ్ళిపోతాడు. గురువుగారిని బహిష్కరించినందుకు రాజధానిలో విప్లవం లేవదీసిన శ్రీముఖుడూ బహిష్కృతుడవుతాడు. అలా అతడు మగధ చేరి అంచెలంచెలుగా ఎదిగి మహాసేనానీ, మంత్రీ అయ్యాడు. ఇదంతా జరిగి దాదాపుగా ఇరవై ఏళ్ళు. ఇప్పుడు పెరిగి పెద్దవాడైన ఆ జయద్రథుడి కొడుకు (అతని పేరు కూడా జయద్రథుడే) తండ్రిని వెదికేందుకు బయల్దేరాడు.
ధాన్యకటకానికి సంబంధించిన మరో కుటుంబం గురించి కూడా చెప్పుకోవాలి. గంగాధర శాతకర్ణి కుటుంబం. ఆ కుటుంబానికీ గోముఖ శాతకర్ణి (అంటే శ్రీముఖుని తండ్రి) కుటుంబానికీ సరిపడదు. రాజయిన చంద్రశేఖర శాతకర్ణికి సంతానం లేదు. మగధ రాజ మహాసేనానిగా ఎదిగిన శ్రీముఖ శాతకర్ణి రేపు ఆంధ్ర రాజ్యాన్ని వశం చేసుకుంటే అది గంగాధర శాతకర్ణి కుటుంబాన్ని ఇబ్బంది పెడుతుంది. దానిని నివారించడం ఎలా?

ఆ గంగాధర శాతకర్ణికి మగ సంతానం లేదు. పద్మరాణి అనే కూతురు వుంది. మహా ధానుష్కుడు, ఖడ్గవిద్యా నిపుణుడు అయిన గంగాధరుడు కొడుకు వుంటే అతన్ని మహావీరుడ్ని చేసి శ్రీముఖుడికి ఎదురుగా నిలిపేవాడే. లేడు కనుక, కూతురు పద్మరాణిని సురావుకి భార్యని చేయడం ద్వారా శ్రీముఖుడిని ఎదుర్కోవాలని అనుకుంటాడు. సురావు బ్రాహ్మణుడు, తాము క్షత్రియులు – అయినప్పటికీ ప్రయత్నించాలనుకుని పద్మరాణి ని గిరివ్రజపురం పంపుతాడు. అలా పద్మరాణి సురావుకి ప్రియురాలు, మగధకి రాణి అవుతుంది.

[sarit11]

పద్మరాణికి పాండిత్యము, సౌందర్యము రెండూ వున్నాయి. ఆ విషయం చెప్పే సందర్భంలో లోకమునకు సౌందర్యము కావలయునా, పాండిత్యము కావలయునా? అని ఒక ప్రశ్న వేసి ఆ ప్రశ్నకి జవాబు ఇలా చెప్తారు విశ్వనాథ. “సౌందర్యమే కావలయును. అపుడపుడు వినోదమున కయ్యెడిది పాండిత్యము. అనుభూతి కయ్యెడిది సౌందర్యము. లోకము మాట యట్లుంచి వైయక్తికముగా పురుషుడు గాని స్త్రీ గాని తమ సౌందర్యమును మన్నించుకొన్నట్లు పాండిత్యమును మన్నించుకొనరు. ఇది జీవుని యొక్క లక్షణము.” దానికి ఇంకొంత వివరణ కూడా ఇచ్చారు. నాకు వెంటనే ‘నిజమే’ అని అనిపించలేదు. ఆయన ఇచ్చిన వివరణ యవ్వనం వరకూ సరిపోతుంది కానీ జీవితం మొత్తానికీ సరిపోతుందా అని సందేహం వచ్చింది. ఆయన చెప్పిన విషయాన్ని తేలికగా తీసేయలేము కనుక ‘ఇంకొంచెం ఆలోచించాలి. పరిశీలించాలి’ అనుకున్నాను.

ఇక సురావు గురించి చెప్పాలంటే అతడు గొప్ప పండితుడు కానీ స్త్రీలోలత్వం అనే ఒక బలహీనత వుంటుంది. ఒక అధ్యాయం మొత్తం అంటే తొమ్మిది పేజీలు  కేవలం అతని ఆలోచనలు వ్రాస్తారు రచయిత. వాటిలో ఒకటి చెప్పుకుందాం.

“.. ఈ ఆకాశమేమి? ఈ సముద్రమేమి? ఈ దిక్కులేమి? ఈ దేశములేమి? ఈ జనమందరు నిట్లు పుట్టుచుండుట యేమి? ఎవనికి వాడీ సృష్టి నంతయు యేదో తలక్రిందులు చేయుచున్నాననుకొనుట యేమి? వాడు తలక్రిందులు సేయుట యంతయు కలిపి ముప్పది నలుబది ఏండ్లు, కాదా యరువది ఏండ్లు. ఇంకను వీలు మిగిలినచో వంద ఏండ్లు. అంతకంటే మించి లేదు కదా! దాని కొరకు వాని యారాటమెంత? ఈ అనంత కాలములో వందేండ్లే సూక్ష్మాతి సూక్ష్మమైన కాలము. పాతికేండ్లు, పరక ఏండ్లు లోకము నానిపట్టికొని సంతోషించెడి వారి సంగతి నింక నేమి చెప్పవలయును? అందరును లోకమున కుపకారము చేయవలయుననెడి వారే. ఎవ్వడును తాను తరించెడి వాడు లేడు. ఇతరులను తరింప చేయవలయుననెడి వాడే. పెద్దలు లోక మజ్ఞాన దూషితమని చెప్పుదురు. ఆ యజ్ఞానము వేయివిధములుగా నుండవచ్చును. సర్వ విధములైన యజ్ఞానములలో మకుటాయమానమైన యజ్ఞానము పరులను తరింపజేయువలయునన్నది. అది నిజముగా లోకోపకార బుద్ధి కాదు. స్వోపకార బుద్ధి!”

(ఇలాంటివి చదివినపుడు.. అరే, చిన్నప్పుడే ఈయన రచనలు చదవకుండా ఈ విషయాలన్నీ మనం జీవితంలో బోలెడంత సమయం వృథా చేసి కష్టపడి నేర్చుకున్నాం కదా అని దిగులేస్తుంటుంది నాకు. ? )

శిశునాగ వంశంలో ఎనిమిదో రాజైన ఉదయనుడు భాగీరథికి దక్షిణ తీరంలో కుసుమపురం అనే పట్టణాన్ని నిర్మించాడు. అదే తర్వాత పాటలీపుత్రం అయింది. శిశునాగ వంశంతో మొదలుపెట్టి ఇప్పటి కాణ్వాయన వంశం దాకా మగధ రాజులందరికీ గిరివ్రజపురమే రాజధాని. కానీ ప్రతి వంశంలోనూ చివరికొచ్చేసరికి రాజులు భోగపరాయణులు అవడం, అలాంటి వారు విలాసార్థం రాజధానిని వదిలిపెట్టి పోయి పాటలీపుత్రం చేరడం వుంది. ఇప్పుడు కాణ్వాయన వంశంలో చివరివాడైన సురావు కూడా అలా పాటలీపుత్రంలో విలాసాలలో మునిగి వుంటే శ్రీముఖుడు రాజధాని గిరివ్రజపురంలో వుండి వ్యవహారాలన్నీ చూసుకుంటున్నాడు.
సరే ఇప్పుడు శ్రీముఖుడు తనకి రాజ్యం మీద ఆశ వున్నా తనంతట తాను రాజయిన సురావుని చంపే ఆలోచన చేయడు. ఏదో ఒక విధంగా అది జరిగి రాజ్యం తన చేతికి వస్తే మాత్రం అతనికి సంతోషమే. ఇది తెలిసిన జయద్రథుడు సురావుని చంపడం అనే పని తానే నిర్వహించి శ్రీముఖుడిని చక్రవర్తిని చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. అందుకోసమే అతడు ఇరవై సంవత్సరాలు శ్రమపడి “పులిమ్రుగ్గు” అనే విద్యలో నేర్పు సాధించాడు. ఆంధ్ర దేశ అడవులలో వున్న శబరుల దగ్గర, ఇంకా ఇతర దేశాలలో వున్న ఆటవికుల దగ్గర ఎన్నో విషయాలు సేకరించి మొత్తానికి ఆ విద్యని సాధించాడు.

[sarit11]

ఇక పథకం అమలు చేయదలచి పాటలీపుత్రం వచ్చి పద్మరాణిని కలుసుకుంటాడు. ఆమెకి అతనంటే సదభిప్రాయం కలగకపోయినా అతనితో గొడవెందుకులే అనుకుని, అంత పండితుడైన సురావుని ఇతనే విధంగా ప్రలోభ పెట్టగలడులే అనుకుని రాజదర్శనం చేయిస్తుంది. అక్కడే ఆమె పొరబడుతుంది. అంతటి పండితుడు అయిన రాజూ జయద్రథుడి మాయలో పడతాడు.

అందమైన పద్మరాణి పులిగా మారితే ఎలా ఉంటుందో చూడాలని ఉందన్న విపరీతమైన కోరిక కోరతాడు. పద్మరాణి వారించినా ఇందులో ప్రమాదమేమీ ఉండదనీ, పులిగా మారినా ఆ కాస్త సమయంలో అంటే మళ్ళీ మనిషిగా మారే లోపల ఆమె తన పుర్వజ్ఞానాన్నేమీ మరచి పోదనీ, ఎవరికీ హాని చేయదనీ నచ్చచెప్పి రాజు ఆమెని ఒప్పిస్తాడు.

అప్పుడు జయద్రథుడు రాజునీ, రాణినీ బలిమఠం దగ్గరి అడవులకి తరలిస్తాడు. అంటే మొదట జయద్రథుడు, శ్రీముఖుడు కలుసుకున్న చోటు. తోహారు, శ్రీముఖుడు కలిసి పులిమనిషి కోసం వెతికిన చోటు.

అక్కడ ఆ అడవిలో ఒక చిన్న భవనం నిర్మించబడుతుంది. రాజు తన భార్య తోనూ, కొంత పరివారం తోనూ వేట కోసం వస్తున్నాడని, ఆ భవనంలో కొన్నాళ్ళు నివాసం చేస్తాడని ప్రచారం జరుగుతుంది. భవననిర్మాణం పూర్తవగానే రాజు వస్తాడు.

మరొక ప్రక్కన జయద్రథుడిని వెతుకుతూ బయల్దేరిన అతని కొడుకు (చిన్న జయద్రథుడు) కూడా ఈ అడవులకే చేరతాడు. అతను ధాన్యకటకంలో తమ కుటుంబాన్ని వెలివేసినప్పటికీ మాతామహుడి శిక్షణతో బుద్ధిమంతుడిగా తయారయ్యి, తన సద్గుణాలతో ఊర్లో మంచి పేరు తెచ్చుకుంటాడు. రాజు మంచి ఉద్యోగం కూడా యిస్తానంటాడు. అయితే అతడు ఉద్యోగం కన్నా తండ్రిని వెతకడం ముఖ్యంగా భావించి ఇల్లు వదిలి బయల్దేరతాడు. తన తండ్రిని గురించిన వివరాలు ఒక ఆటవికుడైన వృద్ధుడికి తెలిసివుంటాయని ఊహించి మొదట అతని దగ్గరకి వెళ్ళి అతన్ని ప్రశ్నిస్తాడు. అతను కొంత బెట్టు చేసి ఆ తర్వాత ‘తండ్రి కనబడినపుడు ఆయన ఏం చెప్తే అది చేస్తాను’ అని వాగ్దానం చేస్తే చెప్తానంటాడు.

వాగ్దానం అంటే అది మామూలు వాగ్దానం కాదు. ఎముకలు, ఎర్రనీళ్ళు, రకరకాల వస్తువులు, వికారపు బొమ్మలు మొదలైన వాటన్నిటి మధ్యా కూర్చోపెట్టి చేయించిన ఒక ఆటవిక ప్రతిజ్ఞ. అది తప్పిన వాడిని అడవి కుక్కలు బ్రతికుండగానే పీక్కుని తింటాయి!

అలాంటి ప్రతిజ్ఞ చేయించాక “నువ్వు మళ్ళీ వెనక్కి తిరిగి ధాన్యకటకం వెళ్ళకూడదు. అడవుల్లోనే తిరుగుతూ వుండాలి. మూడేళ్ళ తర్వాత బలిమఠం దగ్గర వున్న అడవులలో నీ తండ్రి నీకు కనిపిస్తాడు. అయితే అతను మనిషి రూపంతో కాక పులి రూపంతో కనిపిస్తాడు.” అని చెప్తాడు. ఇలా వాగ్దానం చేయించుకోమనీ, ఆతర్వాత ఈ విధంగా చెప్పమనీ – యిదంతా కూడా జయద్రథుడే తనకు చెప్పాడని కూడా ఆ వృద్ధుడు చెప్తాడు.

చిన్న జయద్రథుడి వాలకం గమనించిన ఆ వృద్ధుడు – ‘బహుశా నీకూ నీ తండ్రికి పొసగదు. ఈ ప్రతిజ్ఞ నీకు ప్రమాదకారి అవుతుందేమో’ అని కూడా అంటాడు. చిన్న జయద్రథుడు ‘ఈ శబర మంత్రాలు నన్నేమీ చేయలేవు. నాకు భయం లేదు.’ అంటాడు. ఎందుకంటే అతను కృష్ణ భక్తుడు! తన తాతగారు ఉపదేశించిన మంత్రాన్ని నిష్టగా జపిస్తున్న వాడు. అడవిలో వున్నప్పుడు కూడా సూర్యోదయానికి ముందే స్నానం చేసి, సంధ్యావందనం చేస్తాడు. అడవిలో మరోపని లేదు కాబట్టి రోజంతా మంత్రాన్ని జపిస్తూనే వుంటాడు.

సరే అతని ధైర్యం అతనిది కానీ చదువుతున్న మనకి భయమే కదా! కోటి జపం చేస్తే ఆ మంత్రం అతనికి సిద్ధిస్తుందనీ, ఆలోపల తండ్రి కనిపించక పోతే మంచిదనీ చూచాయగా ఒకచోట చెప్పి, ఇక అక్కడినుంచీ ఇంకా లక్ష చేయాలి, యాభైవేలు చేయాలి అంటూ మధ్య మధ్యలో లెక్కలు చెప్పి మనల్ని భయపెడుతుంటారు రచయిత.

సరే, అలా బలిమఠం చేరిన చిన్న జయద్రథుడు తోహారుని కలుసుకుని తండ్రిని (పులిమనిషిని) వెతకడంలో తనకి సహాయం చేయమని అడుగుతాడు. తోహారు సహాయం చేసేందుకు అంగీకరిస్తాడు కానీ అంతకుముందే తాను పులిమనిషిని చూసానన్న విషయం చెప్పడు. ఇద్దరూ కలిసి వెతుకుతుంటారు.

[sarit11]

ఇక్కడ్నుంచి కథ రాజు, రాణి, పెద్ద జయద్రథుడు, చిన్న జయద్రథుడు, తోహారు – వీళ్ళతో ఆ బలిమఠం అడవిలో నడుస్తుంది. అప్పటివరకు ప్రాధాన్యత లేని చంద్రరేఖ అనే మరో పాత్ర కథ నడిచేందుకు కారణమవుతుంది.

కొడుకు తండ్రిని కనిపెడతాడా? ఆయనకి సహాయపడతాడా? పద్మరాణి పులి అవుతుందా? ఎవరినైనా చంపేస్తుందా? జయద్రథుడు రాజుని చంపగలుగుతాడా? చంపి తప్పించుకోగలుగుతాడా?

ఈ ప్రశ్నలకి సమాధానాలు దొరికే చివరి నలభై పేజీలూ ఉత్కంఠగా నడుస్తాయి. ఈ భాగంలో తోహారు, చిన్న జయద్రథుడు – వీళ్ళిద్దరి మధ్యా స్నేహాన్ని రచయిత చెప్పిన తీరు నన్ను ఆకట్టుకుంది. చెప్పడం అంటే పెద్ద ప్రత్యేకించి ఏమీ చెప్పరు. కానీ చెప్పకుండానే ఏదో చెప్తారు. స్వచ్ఛమైన మనసులు గల ఇద్దరు మనుషుల గురించి ఏం చెప్పారో తెలియకుండానే ఎంతో చెప్తారు.

నాగరికులు, జానపదులు, ఆటవికులు – కథలో భాగంగా వీళ్ళ ముగ్గురి గురించీ చెప్పిన ఒకటి రెండు విషయాలు కూడా ఆకట్టుకున్నాయి.
1) రాజకులములో నున్నవారికి నచ్చెరువు తక్కువ. జానపదుల కంతకంటె తక్కువ. ఆటవికులకు మరియు తక్కువ.
2) కొందరి ప్రకృతిలో ఒకపని చేయవలయునని అనుకున్నచో అది ఆరు నూరయినను, యిట్లుదయించెడి సూర్యుడట్లుదయించినను వారు మానివేయుట యుండదు. ఇట్టి ప్రకృతి నాగరకుల యందు తక్కువగా, జానపదులయందు కొంత యెక్కువగా, ఆటవికులయందు సమృద్ధిగా ఉండును.

ఈ విషయాలు ఊరికే కథకి సంబంధం లేకుండా చెప్పే పరిశీలనలు కావు. కథలో ఒకడు ఒక విధంగా ప్రవర్తించడం వుంటుంది. వాడు అలాగే ప్రవర్తించడం కథా గమనానికి అవసరమయి వుంటుంది. అటువంటి సందర్భంలో ఆ ప్రవర్తనకి సమర్ధనగా వచ్చే ఇలాంటి పరిశీలనలు పాఠకుడికి కథనీ, సమాజాన్నీ కూడా సందేహాలు లేకుండా అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగిస్తాయి.

ఈ నవలలోని కథ, కల్పనలు – స్థూలశరీరం గురించీ, సూక్ష్మ శరీరం గురించీ నాకు కొన్ని సందేహాలను కలిగించాయి – సూక్ష్మశరీరం స్థూలశరీరాన్ని ఏర్పర్చుకోవడంలో వుండే నియమాలు, అవకాశాలు, శక్తులు, వాటి పరిమితులు మొదలైన విషయాల గురించి. ఆ సందేహాలను తీర్చుకునేందుకు నేను చేసిన ప్రయత్నాలు ఆ విషయాల పట్ల నా స్పష్టతని పెంచాయి. అంతకుముందు విన్న, చదివిన విషయాలను ఈ కథ ఆధారంగా విశ్లేషించుకోవడం వలన అవన్నీ ఇంకొంచెం బాగా అర్థమయాయనిపించింది.

ఇక నవల చదువుతున్నపుడు ఈ పులిమ్రుగ్గులోని కొన్ని గీతలను రచయిత కలపకుండా వదిలేశారని అనిపించింది.

కొడుకు తన దగ్గరికి వచ్చేందుకు అంత పటిష్టమైన ప్రణాళిక రచించిన జయద్రథుడు, తాను చెప్పిన పని చేసేందుకు తీవ్రమైన ప్రమాణం చేయించడం ద్వారా అతన్ని తన పథకానికి సిద్ధం చేసిన జయద్రథుడు, ఆ కొడుకుతో ఏమి చేయించాలనుకున్నాడో చెప్పడు. అతని సహాయం తీసుకోడు. అలాగే శ్రీముఖుడిని కూడా తన పథకానికి తోడ్పడేలా సన్నద్ధం చేస్తాడు కానీ, తర్వాత అతని సహాయమేమీ తీసుకోడు.

అలాగే చిన్న జయద్రథుడి మంత్రజపం. అది పూర్తవడం కథకి ఉపయోగపడుతుందేమో, అప్పుడేదయినా విచిత్రం జరుగుతుందేమో అనుకున్నాను కానీ అదేమీ లేదు. ఆ మంత్ర జపం ఇంకొక పాతికవేలు చేయవలసి ఉండగానే నవల పూర్తయి పోయింది.

అయితే, ఇవన్నీ ఉత్కంఠ పెంచేందుకు వాడుకున్న అంశాలని అనుకోవచ్చు. అలాగే, కొడుకు తనకు ఉపయోగపడేవాడిలా లేడని గ్రహించి, జయద్రథుడు అతని సహాయం తీసుకోలేదనీ, అయినా తాను అనుకున్న పని ఎలాగూ మరోరకంగా నెరవేరుతోంది కనుక అతన్ని ఉపయోగించుకోలేదనీ అనుకోవచ్చు. ఎందుకైనా మంచిదని రెండు మూడు పథకాలు రచించి పెట్టుకున్నాడు, వాటిలో ఒకటే ఉపయోగించుకున్నాడు అని అర్థం చేసుకోవచ్చు.

ఇకపోతే ఒక చిన్న పొరపాటు గమనించాను ఈ నవలలో. మొదటి అధ్యాయము చివర్లో జయద్రథుడు, శ్రీముఖుడు గుహలో మాట్లాడుకున్నాక జయద్రథుడు అతనిని ‘పడవకొయ్య మీద తీసుకొనిపోయి తోహారు వద్ద దించెను’ అని వుంటుంది. అయితే ఏడవ అధ్యాయం చివర్లో తోహారు పులిమనిషి వ్యవహారాన్ని రహస్యంగా భావించినందువల్లా, అసలు విషయమేమిటో తనకే స్పష్టంగా తెలియనందువల్లా తనలోనే దాచుకున్నాడనీ, చిన్నజయద్రథుడికి వెంటనే చెప్పలేదనీ వివరించిన సందర్భంలో “మహాసేనాని (అంటే శ్రీముఖుడు) తరువాత తన్ను కలిసికొనలేదు. తనకు వార్త పెట్టలేదు. తనంతట తాను పోయి మహాసేనానితో ఈ విషయము మాటాడుటకు వీలు లేదు. అది సాధ్యమగు విషయము కాదు. ఆనాడు సేనాని వెంట తానుకూడ దిగి ఈదికొని పోయినచో నేమయ్యెడిదో తెలియదు. సేనాని నివారించెడి వాడు. ఆ సేనాని యెచ్చటికి పోయెను? తిరిగి ఎప్పుడు వచ్చెను? గిరివ్రజ పుర మెప్పుడు చేరెను? ఈ సంగతు లేమియు తోహారునకు తెలియవు.” అని వుంటుంది. చాలా చిన్న పొరపాటే కానీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ గారి రచనలలో ఇలాంటి పొరపాట్లు సాధారణంగా దొరకవు కాబట్టి దొరికినపుడు కొంచెం ఆశ్చర్యం కలుగుతుంది.

*****

[sarit11]

అమృతవల్లి – కవిసమ్రాట్ శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ

ఇది ఏడవ నవల.
ఆరవ నవల అయిన అశ్వమేథము శుంగ వంశపు రాజైన పుష్యమిత్రుడు రాజ్యానికి వచ్చిన కథని చెప్తుంది. ఈ శుంగవంశపు రాజులు పదిమంది. వారిలో చివరి రాజు దేవభూతి. అతనికే క్షేమభూతి అనే పేరు కూడా వుంది.

ఈ క్షేమభూతి కాముకుడై రాజ్యాన్ని మంత్రులకి అప్పగించి దుష్టముగా ప్రవర్తిస్తూ ఉంటాడు. ఆయన మంత్రి వాసుదేవుడు. ఈ వాసుదేవుడు కాణ్వాయన బ్రాహ్మణ వంశమునకు చెందినవాడు. ఈ కథ కలియుగ రాజవృత్తాంతములో, భాగవతంలో వుంది. దానికి కొంత కల్పన జోడించి ఈ నవల వ్రాశారట విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు.
దేవభూతి తన మంత్రి అయిన వాసుదేవుని కూతురు అందగత్తె అని విని, ఆమెను నమ్మకము మీద పిలిపించి, ఆమె భర్తను చంపించి, ఆమె భర్త వేషమును తాను వేసుకుని ఆమె వద్దకు పోవడం, ఆమె అతనిని నిరాకరించడం, అతడు బెదిరించగా ప్రాణాలు వదలడం జరుగుతుంది. ఆ వార్త విన్న వాసుదేవుడు దుఃఖించి, రాజు మీదకి విషకన్యను ప్రయోగించి రాజును చంపుతాడు. – ఇది కథ.
కథలోని విషాంగన వారాంగన. ఈ నవలలోని విషాంగన ఈ కథలోని నాయిక అయిన అమృతవల్లి. ఆమె కూడా బ్రాహ్మణ స్త్ర్రీయే.
ఈ విషయమంతా పీఠికలోనే వివరించబడుతుంది. నవల శ్రీమాలి, అమృతవల్లి అనే ఇద్దరు స్నేహితురాళ్ళ మాటలతో ప్రారంభమవుతుంది. శ్రీమాలి తండ్రి వాసుదేవుడు కోసల రాజ్యమునుండి వచ్చాడు. అమృతవల్లి తండ్రి హరిసేనుడు మిథిల నుండి వచ్చాడు. వాసుదేవుడు మగధరాజ్యానికి మహాసేనాధిపతి. హరిసేనుడు ఒక చిన్న ప్రభువు.

[sarit11]

ఈ స్నేహితురాళ్ళు ఇద్దరూ అక్కచెల్లెళ్ళు కాకపోయినా చూడటానికి ఒకేలా వుంటారు. కానీ రూపంలో ఎంత సామ్యమున్నా మనసులలో చాలా భేదం వుంది. అది వారి ప్రవర్తనలో కనిపిస్తూనే వుంటుంది. ఒకరు లేడి అయితే మరొకరు చిరుతపులి. వీళ్ళని గురించిన ఈ పరిశీలన విదురుడు అనే వృద్ధునిది. అతడు గిరివ్రజపురంలో వుండే ఒక శూద్ర వృద్ధుడు. పిల్లలంటే అతనికి ముద్దు. ఎప్పుడూ ఎందరో పిల్లలు అతని చుట్టూ చేరి అతను చెప్పే కథలు, కబుర్లూ వింటూ వుంటారు. అతని తమ్ముడు జయద్రథుడు. ఆ అన్నదమ్ములిద్దరూ కూడా భిన్న ధ్రువాలు. నవలలో జయద్రథుడు నేరుగా మనకి పరిచయం కాడు. ఇతరుల సంభాషణల ద్వారానే చెప్పబడతాడు. ఆ జయద్రథుడి దగ్గరకి శ్రీమాలి ఎక్కువగా వెళ్ళదు కానీ అమృతవల్లి వెళ్తూ వుంటుంది.

ఈ స్నేహితురాళ్ళు చెప్పుకునేవి మామూలు కబుర్లు కావు. పెద్ద పెద్ద చర్చలు, విశ్లేషణలు. మొదటి ఘట్టంలోనే వారి సంభాషణ ఇలా వుంటుంది-
“ఓసి శ్రీమాలీ! నీకొక్కమాట చెప్పెదను వినుము. ఈ సృష్టిలో నొక రహస్యము కలదు. మంచిని చెడ్డగా చెప్పవచ్చును. చెడ్డను మంచిగా చెప్పవచ్చును. పరమేశ్వరుడు సర్వజనులకు మనస్సను దానినిచ్చెను. ఆ మనస్సునకు గల శక్తి ముందు దానిని సృష్టించిన పరమేశ్వరుడు కూడ నిలువలేడు. అది ఆ పరమేశ్వరుని కాదనగలదు. వాని నౌననగలదు. ఉన్నాడు లేడని ద్విదాభూతముగా కూడ చెప్పగలదు. మొదట లేడు తరువాత నున్నాడనగలదు. దాని యిష్టము వచ్చినట్లు చెప్పగలదు. దీని పేరు పాండిత్యము. నీవు పండితురాలవు. మీ నాయనగారు పండితులను పెట్టి నీకు చదువు చెప్పించినాడు. మా నాయనగారు నాకు చెప్పించినాడు. మన యిద్దరకు పట్టిన దుర్దశ యిదియే. మనము చదువుకొనక పోయినచో మనమెంతయో బాగుపడెడివారము. చదువుకొన్నాము. చెడిపోతిమి.”
ఇక్కడ మొదలయ్యి ఇంకా చాలా లోతులకి వెళ్తుంది ఆ సంభాషణ.

సరే, తర్వాతి సన్నివేశంలో వాళ్ళిద్దరూ కాలంజరి అనే స్త్రీని వెతుక్కుంటూ ఆమె యింటికి వెళ్తారు. ఆమె ఒక సోదె చెప్పే స్త్రీ. ఆమె దగ్గరికి వెళ్ళి సోదె చెప్పించుకోమన్న సలహా జయద్రథుడు యిస్తాడు అమృతవల్లికి. నిజానికి ఉన్నతకుటుంబాలకు చెందిన ఆ యిద్దరు అమ్మాయిలూ వెళ్లదగిన చోటు కాదు అది. అయినా వెళ్తారు. అక్కడ కాలంజరి కొంత పెడసరంగా మాట్లాడుతుంది. వినయంగా వుండే శ్రీమాలి దానిని పట్టించుకోదు కానీ అమృతవల్లి చిరాకు పడుతుంది. తర్వాత వాళ్ల మధ్య సామరస్యం ఏర్పడుతుంది. ఆ సన్నివేశచిత్రణా, అక్కడ వాళ్ళ పాత్రచిత్రణలో విశ్వనాథ చూపే సూక్ష్మాంశాలు గొప్పగా అనిపిస్తాయి. ఈ సంభాషణ చూడండి.

కాలంజరి అమృతవల్లితో అంటోంది.
“ఆమెది సాధువైన ప్రకృతి. నీది అంత సాధువు కాదు. ఆమె తాను గొప్ప యింటి బిడ్డ అయినను లేచి నిలుచుండి దీనారము పులి తల మీద పెట్టినది. పోయి సోదెకు కావలసిన సామాగ్రి కొని తెచ్చినది. నిన్ను బతిమాలి లోనికి తీసుకొని వచ్చినది. ఆమె యందు వినయమున్నది. మంచితనమున్నది. పరిస్థితులకు ఒదిగి ప్రవర్తించెడు లక్షణమున్నది. నీయందది లేదు. నీ ప్రకృతి తాటిపట్టె కెదురుదేకును. నీ యందును మంచితనము కలదు. ఆ మంచితనము తరువాత భాసించినది. నేను నిన్ను చూసి నవ్వితిని. నీవు సహజముగా మంచిదానవు గనుక నా యందు ప్రసన్నవైతివి. సహజముగా మంచి లక్షణములు లేని స్త్రీ అయినచో, నీ వలె పైకి నింతటి అధికారిక భావము ప్రదర్శించు స్త్రీ అయినచో, నా నవ్వును చూచి తిరస్కరించును. నేను క్షుద్రకుల స్త్రీని. మీరుత్తమకుల సంజాతలు. ఒక యుత్తమకుల సంజాత అయిన స్త్రీ, క్షుద్రకుల స్త్రీ యొక్క స్నేహపూర్వకమైన మందహాసమును పాటించునా? పాటించదు. పాటించుట కూడ తన గొప్పదనమునకు భంగ మనుకొనును. నీవట్లనుకొనలేదు. అందుచేత నీ యాత్మ వస్తువు మంచిది.”
ఇదీ విశ్వనాథ పాత్రలని చిత్రించే పద్ధతి. “శ్రీమాలి, అమృతవల్లి అని ఇద్దరు అమ్మాయిలు వుంటారు. వాళ్ళలో ఒకరు వినయంగా వుంటారు. మరొకరు అహంకారంగా వుంటారు.” – ఇలా యింత సామాన్యంగా వుండదు పాత్రలని పరిచయం చేసే పద్ధతి. పైకి కనబడే వారి పనులు, పద్ధతులే కాక అంతరంగాలు, సంస్కారాలు కూడా పరిచయం చేయబడతాయి. ఒక్కొక్కసారి రచయితద్వారా. ఒక్కొక్కసారి మరొక పాత్రద్వారా.

అంతే కాదు ఇక్కడ గమనించవలసిన మరో అంశం ఏమిటంటే ఈ మూడు స్త్రీ పాత్రలూ కూడా ఇంత సూక్ష్మంగా అవతలి వారిని అర్థం చేసుకోగల తెలివైన పాత్రలు. సరే యింతకీ ఈ సన్నివేశంలో కాలంజరి భవిష్యత్తులో ఏం జరగబోతోందో సూచనప్రాయంగా చెప్పేస్తుంది. అంటే పీఠికలో చెప్పబడిన కథ మొత్తం చెప్పేస్తుంది. శ్రీమాలి రాజుచే వంచించబడి మరణిస్తుందనీ, ఆ పగ తీర్చుకునేందుకు అమృతవల్లి విషకన్యగా మారి రాజు మరణానికి కారణమవుతుందనీ – ఈ కథంతా మనకి నవల రెండో సన్నివేశంలోనే విప్పేస్తారు రచయిత. అయినా మనకు తెలిసిపోయిన ఆ కథని మనచేత మళ్ళీ పట్టుగా చివరివరకూ చదివిస్తారు!
ఇలాంటి అద్భుతమైన పాత్రచిత్రణతో, సంభాషణలతో. ఈ సన్నివేశం లోదే మరొక సంభాషణ చూడండి. సోదె చెప్పించుకోవడానికి వచ్చిన శ్రీమాలి, అమృతవల్లులు కాలంజరికి రెండు దీనారాలు యిస్తారు. ఆమె అంతకు ముందు ఎన్నడూ దీనారాలు చూసి ఎరుగదు.

[sarit11]

“ఇవి దీనారాలా! ఇవి నాకెందుకు పనికొస్తాయి? వీటితో బియ్యం వస్తాయా! ఉప్పులు పప్పులు వస్తాయా! నగలు చేయించుకోవడానికి తప్ప ఇంకెందుకూ పనికి రావట కదా యివి!” అంటుంది. అదేమిటంటే, “ఉప్పుపప్పులు వీటితో కొనడం నేనెప్పుడూ చూడలేదు. వాటన్నిటికీ ఒక వస్తువు యిచ్చి ఇంకొక వస్తువు తీసుకుంటాం. ఇవి తినేవి కావు కదా, వీటినేమి చేస్తాం?” అని అడుగుతుంది.

“అలా కాదు, ప్రతి వస్తువుకీ వెల వుంటుంది. వెల అంటే ధనం. ధనం అంటే ఈ దీనారాలు.” అని అమృతవల్లి వివరించబోతుంది. అపుడు కాలంజరి ఇలా అంటుంది. “వస్తువులకు వెల యుండదు. వస్తువులకుపయోగ ముండును. ఆహారపదార్థములకు భుజించుటకు వీలయిన లక్షణముండును. అనుభవించుటకు అవి యోగ్యమైనవి. ఒక అనుభవించు వస్తువునకు మరియొక అనుభవించు వస్తువునకు సమానత్వముండవచ్చును. అది దానికి దీనికిని సంబంధము. వానిలో సమానత్వము లేకపోయినను నష్టము లేదు. జీవితము యొక్క పరమార్థ మనుభూతి కనుక శేరు గోధుమలకు నొకప్పుడు పావుశేరు పెసలు రావచ్చును. మరియొకప్పుడు పావుశేరులో సగమే రావచ్చును. వెండి బంగారముల విషయములో నిట్టి వ్యత్యాసము వహించుట కష్టము.”

కష్టమెందుకు అంటే “ఈ వెండి బంగారములు ధరించుటకు తప్ప పనికి రావు. అవి ధరించక పోయినను మనుషులు బ్రతుకవచ్చును. ఆహారపదార్థములు మనుషులు బ్రదుకుటకు కావలసినవి. వెండి బంగారములు బ్రతుకుటకు అక్కరలేనివి. వానికి వీనికి సమానత్వమెట్లు?” అని ప్రశ్నిస్తుంది. సరే, ఈ సంభాషణ అంతా అయ్యాక శ్రీమాలి “అయితే మా దీనారాలు నీకుపయోగింపవు అన్నమాట” అంటే “ఎందుకు వుపయోగించవు? నేను మెడలో కట్టుకుంటాను.” అంటుంది. “బ్రతకడానికి మెడలో కట్టుకోనక్కర లేదు కదా!” అంటే “వ్యర్థమైన ఒక భావముననుభవించుటకు కట్టుకొందును. చూసి పోవడానికి వారూ వీరూ వస్తారు. నాకు బేరాలు పెరుగుతాయి. బియ్యం వస్తాయి.” అన్నది సమాధానం.

ఈ కాలంజరి భర్త కాలజ్ఞానం పాటలు పాడుతూ వుంటాడు. అంటే భూతభవిష్యద్వర్తమానాలను గురించి చెప్పే పాటలు. అయితే అవి పాడితే కొన్ని చిక్కులు వున్నాయని, ఆరువందల ఏళ్ళ క్రితం నాటి చాణుక్యుడి కుటిలత గురించి పాడితేనే ఒకసారి ఒక గ్రామంలో ఆ చాణుక్యుడి వంశానికి చెందిన వారు దండించారని, అటువంటిది ఇప్పటి విషయాలు, ఇప్పటి రాజ్యంలో జరుగబోయే మార్పులు మొదలైనవి చెప్తే ఇంకేమవుతుందో తెలియదని అంటుంది కాలంజరి.
“మేము పేదవాళ్ళం. పుట్టినవాళ్ళం పుట్టినట్లుగా వుంటాం. మాకు తెలిసిన విషయాలు మాయందే జీర్ణిస్తాయి. మీ విషయం అలా కాదు. మీరు జరుగుచున్న దానిని, సాగుచున్న దానిని, దాని దారిన దానిని జరుగనీయరు. మీకు మాకు వున్న భేదం యిది. మీరు జగత్తునకు విప్లవం తెస్తారు. ఉన్న స్థితి బాగా లేదంటారు. దాన్ని బాగుచేస్తామంటారు. మీరు కృతకముగా వూహించి, మీ ఊహలో మీ ఈ దురహంకారమును కలిపి, మీరు జ్ఞానమనుకున్న మీ అజ్ఞానాన్ని అందులో మేళనము చేసి లోకాన్ని మార్చటానికి ప్రయత్నిస్తారు.” అంటుంది.

ఆ సందర్భంగా రాజుల గురించి కొన్ని వ్యాఖ్యలు కూడా చేస్తుంది. తన భర్తకు, అతని పూర్వీకులకు ఈ విషయాలన్నీ ఎప్పటినుండో తెలిసినా దానిని బట్టి వారి ప్రవర్తన మారిపోలేదనీ, ఆ రహస్యాలతో అధికంగా సంపాదించాలని అనుకోలేదనీ, కానీ అవే రహస్యాలు రాజులకీ, అధికారులకీ తెలిస్తే వారు వూరక వుండరనీ, అందులో చెప్పినట్లు జరగకుండా జేయటానికి ప్రయత్నాలు చేస్తారనీ, ఎంతో మంది జీవితాలని నాశనం చేస్తారనీ అంటుంది. “రాజులందరూ ఒకరినొకరు చంపుకుంటూనే వచ్చారు. వాళ్ళ వల్ల వేలకొలది సైనికులు, సామాన్య మానవులు చనిపోయారు. రాజులు లేకపోతే ప్రజలు తమలో తాము చంపుకుంటారా? ఇంతకంటె ఎక్కువ చంపుకుంటారా?” అని ప్రశ్నిస్తుంది. ఆ మాటలన్నీ అమృతవల్లికి బాగా నచ్చుతాయి కానీ శ్రీమాలికి నచ్చవు.

కాలంజరి దగ్గరనుండి ఇవతలికి వచ్చాక శ్రీమాలి కాలంజరి మాటలు తనకెందుకు విపరీతంగా అనిపించాయో వివరిస్తుంది.

[sarit11]

“ఆమె అనిన మాటలలో నొక పెద్ద దోషమున్నది. సృష్టి జరిగినప్పుడే మనువుదయించినాడు. ప్రజలతో పాటు రాజు పుట్టినాడు. తొలుత ప్రజలుద్భవిల్లి తద్రక్షణము కొరకు వారు రాజును నియమించుకొనలేదు. ఆ రాజు వీరిని పాలించుకొరకు నేర్పడలేదు. ప్రజలు, రాజును నైకకాలికముగా జనించిరి. కాని కాలము గడచిన కొలది ప్రజలలో దుర్వృత్తి యెక్కువైనది. రాజులును కామాదివాంఛా దూషితులైనారు. అప్పటినుండియు ప్రజలు వేరుగా రాజు వేరుగా భావింపబడుట ఆరంభమైనది. ఒక వృక్షమున్నది. తగినంత నీరున్నది. సుఖములైన వాయువులు కలవు. వృక్షము సర్వత్ర చివురించి కుసుమించినది. అప్పుడది వృక్షము. ఒక దెస నీరు చాలలేదు. ఆ దెస నుండి వచ్చిన గాలులు మంచివి కావు. వృక్ష మా దెస యందు నెండినది. ఆకులు రాలిపోయినవి. చెట్టు కొమ్మ మ్రోడుగా భాసించినది. అప్పుడేమైనది? ఏకదేశమునందు వృక్షము వృక్షము కాకపోయినది. బీజము నుండి అంకురోదయము కలిగినపుడు సర్వము చక్కగా సాగినచో, వృక్షమంతయు వృక్షమై సుఖముగా నుండెడిది. పరిస్థితులు మారునప్పటికి-చెట్టు బోద వేరు, కొమ్మ వేరు, ఆ కొమ్మలలో కొన్ని చేద్యములు, కొన్ని స్వీకార్యములు. ఇది స్థితి.ఏకదేశము నందు చెట్టు చెడిపోగా చెట్టు యొక్క అంకుర స్థితిని దూషించుట ఎట్టిదో, ఆమె రాజులను తిట్టుట అట్టిది. రాజులలో దుష్టులుందురు. ప్రజలలో నుందురు. దానికి కాలము కారణము. సమిష్టిగా నున్న యొక వ్యవహారమును సమిష్టిగా చూడక, భిన్న భిన్న విషయములను వివిచ్యమానముగా చూసి, దోషారోపణ చేయుట కారంభించినచో – ఆ సమిష్టి అయిన వ్యవహారమును పరమేశ్వరుడు సంకల్పించెను. సుస్థితిని నీవెప్పుడును పరిరక్షింపజాలవు. భిన్న దేశములయందు భిన్న దోషములు కనిపించును. దోషములను నిర్మూలింతువో మూలచ్చేదమే చేయుదువో తెలియదు. ఒక్కటి మాత్రము చెప్పుచున్నాను. ఆ వృక్షము పరమేశ్వరోద్దిష్టమైన వృక్షముగా నుండి ఎండకాలమున నెండల నాపుచు, శీతకాలమున చల్లదనమును ప్రసాదించుచు, వసంత కాలమున పుష్ప ఫలముల నిచ్చుచు, నేత్రాభిరామమై యుండవలయునన్న వృక్షమును వృక్షముగా భావింపుము. వృక్ష స్వరూపమును నాశనము చేయకుము. నీవు భిన్నదేశములయందు దోషములను చూసి ఛేదింప నారంభించినచో వృక్షాకృతి యుండదు, ఆకులుండవు, చివుళ్ళుండవు, పూవులుండవు….”

ఈ సన్నివేశం ఇలా పూర్తవుతుంది.
మొదటే చెప్పుకున్నట్లూ కథ చిన్నదే. శ్రీమాలి వివాహం, ఆమె కాపురానికి వెళ్ళడం, ఆమె సౌందర్యం గురించి విన్న కామాంధుడైన రాజు ఆమె భర్తని ఉద్యోగబాధ్యతల పేరుతో తన దగ్గరకు పిలిపించుకుని చంపించి, ఆమె భర్త లాగా శ్రీమాలి గదిలోకి వెళ్ళగా ఆమె అది గ్రహించి ఉరి పోసుకుని చనిపోవడం, ఆ తర్వాత విషకన్య అయిన అమృతవల్లి రాజు తనని చూసేలా తనతో గడపాలని కోరుకునేలా వ్యూహాలు రచించి అతన్ని చేరి అతని మరణానికి కారణమవడం – ఇదే కథ.

అమృతవల్లి విషకన్య అవడానికి కారణం జయద్రథుడు. మొదట్లో చెప్పుకున్న విదురుడి తమ్ముడు. ఆ తమ్ముడు ఒకసారి చచ్చి బ్రతుకుతాడు. ఆ సమయంలో అతనిని జయద్రథుడు ఆవహిస్తాడు. అవును, ఈ జయద్రథుడు పురాణవైరగ్రంథమాల లోని మొదటి నవల నుంచీ వస్తూన్న వాడే. భారత కాలం నాటి జయద్రథుని సంతతి వాడు. అతనే ఇపుడు ఈ విదురుని తమ్ముడిని ఆవహించాడు. ఇతడు చిన్నతనంలో తన దగ్గరికి వస్తూ పోతూ వున్న అమృతవల్లికి విషం సేవించమని సలహా చెప్పి ఆమె విషకన్య అయేందుకు కారకుడవుతాడు.

ఇక కాలంజరి, ఆమె భర్త రామడుగు. వీళ్ళదొక కథ. కాలంజరిని కూడా జయద్రథుడు లోబరచుకుంటాడు. ఆమెని ఆవహించి రాజు దేవభూతి దగ్గర చేరి ఆమె ద్వారా రాజ్యంలో ఎవరెవరు అందకత్తెలో వారిని ఎట్లా పొందవచ్చో మహారాజుకు ఉపదేశిస్తూ ఉంటాడు. అలా ఇల్లు వదిలిపెట్టి కనిపించకుండా పోయిన కాలంజరిని వెతుకుతూ రామడుగు పిచ్చివాడిలా తిరుగుతుంటాడు. కథానాయిక అమృతవల్లి తన స్నేహితురాలు శ్రీమాలి తండ్రి అయిన వాసుదేవుడిని యిష్టపడుతుంది. అతన్నే భర్తగా భావిస్తుంది. తాను విషకన్యగా మారిపోయింది కనుక తన జీవితంలో పెళ్ళి ప్రసక్తి లేదని ఆమెకు తెలుసు. తన జీవితాన్ని స్నేహితురాలి పగను తీర్చేందుకు, తాను భర్తగా భావించిన వాడిని రాజును చేసేందుకూ ఉపయోగిస్తుంది.

భాగవతంలో, మత్స్య పురాణంలో, వాయు పురాణంలో భవిష్యత్తును తెలిపే విషయాలు ఉన్నాయని, ఇంకా ముఖ్యంగా భవిష్యత్ పురాణంలో కలి యుగానికి సంబధించిన విషయాలు ఎక్కువగా వున్నాయనీ తెలుసుకుని అ గ్రంథాలకోసం ప్రయత్నిస్తుంది. మరొక ప్రక్కన కాలంజరి భర్త రామడుగుతో ఆ కాలజ్ఞానం పాట పాడించి విషయం తెలుసుకోవాలని మనుషుల్ని పంపి అతనిని వెతికించి తన దగ్గరికి రప్పించుకుంటుంది. వాసుదేవుని ఇంటిలో అటు వాసుదేవుని కొడుకైన భూమిపుత్రుడి చేత ఇటు వాసుదేవుడి చేత కూడా తాను ఏమనుకుంటే అది చేయించగల చనువును, కనబడని అధికారాన్ని సంపాదిస్తుంది. శ్రీమాలి వివాహమపుడు పనులన్నీ చక్కబెట్టి మొత్తం వివాహ బాధ్యతలనంతా తన సమర్ధతతో నడిపించి అందరి అభిమానాన్నీ చూరగొని ఆ యింటిలో ఒక మనిషిలా అయిపోతుంది.

[sarit11]

వాసుదేవుడిని అమృతవల్లి తన మనసులో భర్తగా భావిస్తోంది అని చెప్పుకున్నాం కదా, ఆ విషయాన్ని అంత స్పష్టంగా కాకపోయినా కొంతవరకూ వాసుదేవుడు, అతని భార్య, వారి కొడుకు భూమిపుత్రుడు కూడా గ్రహిస్తారు. మరి వాళ్ళ ముగ్గురికీ అమృతవల్లిపై వున్న భావమెలాంటిది? స్పష్టాస్పష్టమైన ఆ భావాలని – ప్రేమ, గౌరవం, అయిష్టం, ఇబ్బంది – వారికే సరిగా తెలియని వారి మనసుని, రచయిత కూడా ‘ఇది యిది’ అంటూ స్పష్టంగా తీర్మానించలేని భావాన్ని మనకి చాలా అందంగా చెప్పారు విశ్వనాథ. దానిని సమీక్షలో వివరించడం కష్టం. ఆ సున్నితమైన అంశాలని ఆయన ఎలా తీర్చిదిద్దారనేది పుస్తకం చదివే తెలుసుకోవాలి.

అలాగే దేవభూతి మరణానికీ రాజ్యం సునాయాసంగా వాసుదేవుడి చేతికి రావడానికీ కావలసిన పథక రచన అమృతవల్లి ఎలా చేస్తుంది, ఆ పథకాలని వాసుదేవుడి ద్వారా భూమిపుత్రుడి ద్వారా ఎలా అమలు చేయిస్తుంది, కాలంజరిని ఆవహించిన పిశాచం (జయద్రథుడు) నుంచి ఆమెకి విముక్తి ఎలా లభిస్తుంది – యివన్నీ నవలలో చదివి తెలుసుకోవలసిన ఆసక్తికరమైన విషయాలు.
***

[sarit11]

భగవంతుని మీది పగ- కవిసమ్రాట్ శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ

              పురాణవైర గ్రంథమాలలో ఇది మొదటి నవల.
ఇందులో భారత యుద్ధమైన తర్వాత వంద ఏళ్ళు గడిచిన నాటి కథ వ్రాయబడింది. అప్పుడు జనమేజయ మహారాజు తుంగభద్ర ఒడ్డున కొందరు మునులకు కొంత స్థలము దానం చేశాడట. ఆ దానశాసనం వుందట. అంతకన్నా ప్రమాణమేమి కావాలి? అంటారు విశ్వనాథ ఈ నవల పీఠికలో.

ఈ మొదటి నవలలో ప్రధానంగా ఆంధ్ర దేశమే వర్ణింప బడింది. ఆంధ్ర రాజు రోమపాదుడికి ముగ్గురు కొడుకులు – శ్రీముఖుడు, విజయసింహుడు, నాగార్జునుడు. శ్రీముఖుడు యువరాజు. విజయసింహుడు ఖడ్గవిద్యలో మహా నిపుణుడు.
కాళింది, భామ, నీల ఈ రాకుమారుల భార్యలు. ముగ్గురు రాకుమారులవీ, వారి భార్యలవీ కూడా మూడు రకాల స్వరూపాలు, స్వభావాలు. నిరంకుశుడు, జయద్రథుడు అనేవి మరో రెండు ముఖ్యమైన పాత్రలు.
నిరంకుశుడు రాజబంధువు. నిరంకుశుడి తండ్రి ముగ్గురు రాకుమారులకూ, నిరంకుశుడికీ, అతని చెల్లెలు జాంబవతికీ కూడా ఖడ్గ విద్య నేర్పిన గురువు. ఖడ్గవిద్య విషయంలో నిరంకుశుడి మనసులో విజయసింహుడి పట్ల మొదటి నుండీ కొంత స్పర్ధ వుంటుంది. అది ఆ తర్వాతి కాలంలో విజయసింహుడు జాంబవతితో వివాహేతర సంబంధాన్ని ఏర్పరచుకోవడంతో ద్వేషంగా మారుతుంది. విజయసింహుడిని సంహరించే ధ్యేయంతోనే అతడు గంగు అనే గొల్లవాని వద్ద ఒక క్షుద్రవిద్యను సైతం అభ్యసిస్తాడు.
ఇక జయద్రథుడి గురించి.
మహాభారత యుద్ధ సమయంలో సింధు దేశపు రాజయిన జయద్రథుడు (సైంధవుడు) అర్జునుడి చేతిలో మరణిస్తాడు. దానికి సంబంధించిన పథక రచన అంతా శ్రీకృష్ణుడిది. అయితే ఈ విషయంగా సైంధవుని భార్య అయిన దుస్సలకి గాని, ఆమె కొడుకుకి కాని పగ లేదు. యుద్ధం తర్వాత ధర్మరాజు అశ్వమేధయాగం చేసిన సందర్భంలో అర్జునుడు దిగ్విజయం చేయడానికి వెళ్ళినపుడు దుస్సల తన చిన్నకొడుకుని తెచ్చి అర్జునుడి పాదాల మీద వుంచి ప్రాణదానం కోరుతుందట. ఆ కుమారుడు పెద్దవాడయ్యి సింధుదేశాన్ని పాలిస్తాడట. ఆ తర్వాత, అంటే ఈ కథా కాలం నాటికి సైంధవుడి మనుమడూ పాలిస్తుంటాడట.
వారెవ్వరికీ లేని పగ సైంధవుడి మేనల్లుడయిన కనకసింహుడికి వుంటుంది. ఆ కనక సింహుడికి ఒక కూతురు వుంది. ఆమెకు తన మేనమామ భార్య అయిన దుస్సల పేరు పెడతాడతను. మ్లేచ్ఛ సంఘాచారములందు అతనికి పరమాభిమానము. వైదిక ధర్మము మీద పగ.

[sarit11]

అతడు తన కూతురయిన దుస్సలకి ఆ పగ సాధించడమే జీవిత పరమావధిగా నిర్ణయిస్తాడు. అతడు చేసిన నిర్ణయమేమిటంటే తన కూతురయిన దుస్సల, ఆమె సంతానము వైదిక మతాన్ని వదిలిపెట్టరు. అందులోనే వుండి లోపలినుంచి ఆ మతానికి ఎంత అపకారం చేయాలో అదంతా చేస్తారు. ఆ కనకసింహుని కూతురయిన దుస్సల భర్త పేరు రామఠుడు. పగ తీర్చుకోవడానికి వాళ్ళు ఒక సంప్రదాయమేర్పరుస్తారు. రామఠుడికీ, దుస్సలకీ ఒక కొడుకు పుడతాడు. వాడి పేరు జయద్రథుడు. వాడు పెళ్ళి చేసుకుంటాడు. ఆ పెళ్ళి చేసుకున్న స్త్రీ పేరుని దుస్సల గా మారుస్తారు. ఆ దుస్సలకి ఒక కొడుకు పుడితే వాడి పేరు మళ్ళీ జయద్రథుడే. వాడి భార్య పేరు మళ్ళీ దుస్సలే. ఇలా పగ కొనసాగుతుంది.

కథాకాలం నాటికి అలాంటి దుస్సలా జయద్రథుల తరాలు మూడు గడిచి వుంటాయి. ఈ కథలోని జయద్రథుడు మూడవవాడు. ఇతనికీ భార్య, కొడుకు (నాల్గవ తరము జయద్రథుడు) వుంటారు. భార్యని ఆమె పుట్టింటిలోనే వుంచి జయద్రథుడు, అతని తల్లి దుస్సలా ఆంధ్ర రాజ్యం చేరతారు. దుస్సల అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించి మొదట నీలనీ, ఆమె సహాయంతో యువరాజు భార్య అయిన కాళిందినీ తనకి అనుకూలంగా మార్చుకోవాలనీ, తన లక్ష్యసాధనకు ఉపయోగించుకోవాలనీ ప్రయత్నిస్తుంది. మరొక ప్రక్కన జయద్రథుడు రాజకుమారులయిన శ్రీముఖునితో, నాగార్జునుడితో రహస్యంగా స్నేహం చేయడం ద్వారా వాళ్ళని ప్రభావితులను చేస్తుంటాడు.

శ్రీముఖుడూ, విజయ సింహుడూ – యిద్దరూ ఒకేసారి ప్రాణాలు కోల్పోయేలా ఒక పథకాన్నీ రచిస్తాడు. కానీ చివరి క్షణంలో అది విఫలమవుతుంది.
జయద్రథుడు కొరత వేయబడతాడు. అతని భార్యనీ, కొడుకునీ కూడా గ్రహించే ప్రయత్నం చేస్తారు కానీ వారు తప్పించుకుని తపతీ నదినీ, నిషాద దేశాలనీ దాటి వింధ్యారణ్యాలలోని ఒక రహస్య ప్రదేశంలో తల దాచుకుంటారు. కొరత వేయబడిన జయద్రథుడి తలని అతికష్టం మీద రహస్యంగా వారున్న చోటికి తెప్పించుకుంటారు. సంవత్సరం పైన పడుతుంది ఆ శిరస్సుని చేర్చడానికి. అప్పుడు దానిని అందుకున్న జయద్రథుడి భార్య తన కొడుకు చేయి ఆ శిరస్సు మీద పెట్టించి ప్రతిజ్ఞ చేయిస్తుంది. తన శరీరం మీద కాని, తన జీవితం మీద కాని, తన సంతానం మీద కాని తనకి హక్కు లేదనీ, అన్నీ కనక సింహుని పగకే అంకితమనీ అతడు ప్రతిజ్ఞ చేయడంతో నవల పూర్తవుతుంది.

ఈ నవలలో ఆకట్టుకునే అంశాలు, విశ్లేషణలు చాలా వున్నాయి.

నాగార్జునుడి భార్య అయిన నీల స్వభావాన్ని, శ్రీముఖుడి భార్య అయిన కాళింది స్వభావాన్ని వారిద్దరి మధ్య జరిగే సన్నివేశాలని వర్ణించే తీరు చాలా ఆకట్టుకుంటుంది.

నీల పెరిగిన పరిస్థితులు, తీరు భిన్నమైనవి. అందరు క్షత్రియ స్త్రీలలా అసూర్యంపస్యగా పెరగదామె. ఆమె భావాలు, ప్రవర్తనా కూడా మిగిలిన రాచకన్నెలకు భిన్నంగానే వుంటాయి. ఆమె భర్త నాగార్జునునితో చేసే ఒక సంభాషణ యిలా వుంటుంది.

“రాజవంశములలో అక్షరాభ్యాస మనునది అర్ధము లేని మాట. అక్షరములు వ్రాయింతురు. ఇంతకంటె వ్యర్ధమైనది మరి యొక్కటి లేదు. ఏ రాజపురుషుడు వ్రాయ గలుగును? అప్పుడు వ్రాయింతురు. దానితో సరి. వ్రాయసగాండ్రు దేశమునందుందురు. వారందరు బ్రాహ్మణులు…. వేద పండితులకు, శాస్త్ర పండితులకే చదువను, వ్రాయను రానపుడు రాజవంశ ములలోని బాలురకు అక్షరాభ్యాసము చేయుట ఎందులకు? కొన్ని విద్యలు ముఖమునందుండునవి. కొన్ని విద్యలు చేతిలో నుండునవి. ముఖములో వుండు విద్య పేరు చదువు. చేతిలోని విద్య పేరే విద్య. సాలెవాడు బట్టలు నేయుట, కుమ్మరి కుండలు నానుట, అగసాలి నగలు చేయుట, ఇవి విద్యలు. కత్తితో, ధనుస్సుతో, గదతో పోరాడగలుగుట విద్య. అక్షరాభ్యాసము చదువునకు సంబంధించినది. విద్యలకు సంబంధించినది కాదు. నాకు విద్య యందున్నంత గౌరవము చదువునందు లేదు…. ”

[sarit11]

ఇదీ ఆమె ధోరణి. ఇటువంటి ధోరణి వున్న నీలను సులభంగా తన మార్గంలోకి తెచ్చుకోవచ్చుననీ, తద్వారా తాననుకున్నది సాధించ వచ్చుననీ అనుకుంటుంది దుస్సల. కొంతవరకూ ఆ ప్రయత్నంలో కృతకృత్యురాలవుతుంది కూడా. అయితే ఆ తర్వాత నీల ద్వారా యువరాజు శ్రీముఖుని భార్య అయిన కాళింది మనసు మార్చే ప్రయత్నం చేసినపుడు కథ అడ్డం తిరుగుతుంది. అక్కడ కాళింది వ్యక్తిత్వాన్నీ, ఆవులిస్తే పేగులు లెక్కపెట్టేయగల ఆమె తెలివితేటలనీ, తన తేజస్సుతో, గాంభీర్యంతో ఎదుటివారిని తన అధీనంలోకి తెచ్చుకోగల ఆమె మహారాజ్ఞీత్వ లక్షణాన్నీ చదువుతుంటే అద్భుతంగా వుంటుంది.

నీల అప్రయత్నంగానే దుస్సల ప్రభావం నుంచి బయటపడి కాళిందిని తన గురువుగా భావించడం.. తాను వినాలనుకున్న నలదమయంతుల కథ చెప్పమంటూ అక్కగారిని అడగడం.. వాళ్ళిద్దరూ ఆ కథ చెప్పుకునే సన్నివేశం.. అదంతా చాలా రమ్యంగా వుంటుంది. దానినిలా వర్ణిస్తారు విశ్వనాథ.

“తరువాత రెండు మూడు ఘడియల కాలము నలచరిత్రమంతయు కాళింది నీలకు చెప్పెను. కథ యడ్డనడక నడచెను. మొదలుపెట్టి తుదివరకు రాలేదు. చిట్టచివర వరకు నీల ప్రశ్నలు వేయుచుండుటయే. ఆ ప్రశ్నలకు సమాధానములు చెప్పుట తోడనే కథయంతయు తిరిగెను. ఆ ప్రశ్నలలోని సొగసెంతయని చెప్పవలయును? ఆమె అడిగిన ప్రశ్నలను బట్టి యీమె సమాధానములను బట్టి కథ వ్రాసినచో, అది ఒక పరమ విలక్షణమైన కావ్యము కావచ్చును. ఆమెకెట్టి ప్రశ్నలు స్పురించుచుండెనో! …”
-ఇలా సాగుతుంది ఆ వర్ణన.

అలాగే తన సంగీతం విని పరవశుడయ్యే భర్త పట్ల విజయసింహుడి భార్య అయిన భామకి పట్టరానంత ప్రేమ వుందని చెప్తూ దానిని యిలా విశ్లేషిస్తారు విశ్వనాథ.
“విద్యలు ప్రదర్శించే వాడున్నపుడు దానినాస్వాదించే వాడు కూడా వుంటాడు. ఆస్వాదించే వాడికి విద్యా ప్రదర్శనము చేసే వాడి శక్తిలో కాస్త కూడా వుండదు. అయినా ఆస్వాదించే వాడు ప్రదర్శించే వాడికి పరమ బంధువుగా, గురు తుల్యుడిగా అనిపిస్తాడు. గురువునయినా దిక్కరిస్తాడు కానీ ఈ ఆస్వాదించే వాడిని ధిక్కరించ లేడు.”
-అందుకే భామ తన ఆత్మలో విజయసింహునికి దాసీ అయిపోయిందట!

ఒక కళాకారుడు, అభిమాని అన్న దృష్టితో చూసినా, భార్యాభర్తలు అన్న దృష్టితో చూసినా.. లేదు కేవలం యిద్దరు మనుషులు అన్న దృష్టితో చూసినా.. ఈ విషయాన్ని గమనించడం, అర్ధం చేసుకోవడం జీవితానికి ఎంత ఉపయుక్తమో కదా అనిపిస్తుంది.

ఇలాంటి పరిశీలనలు విశ్వనాథ వారి నవలలలో మాత్రమే చూడగలం.

****

[sarit11]

నాస్తికధూమము -కవిసమ్రాట్ శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ

ఇది పురాణవైర గ్రంథమాలలో రెండవ నవల.
ఈ నవలలో బాగా ఆకట్టుకునేది పాత్రచిత్రణ. ఈ నవల మొదలవడమే చాలా విలక్షణంగా మొదలవుతుంది.


“శ్రీముండీ చాముండీ! నిన్నెందుకే యింత కాలము నుండి కొలుచుచున్నాను! నీకు బుద్ధి లేదే! నిన్ను దేవతవని కొలిచినవాడు పశువు…. ఇంకెన్నాళ్ళీ భారతీయ సంస్కృతి, వైయాసిక నాగరికత, కృష్ణ విరచిత భగవద్గీతా పఠనము, వేదోపనిషత్తుల రాజ్యము సాగనిత్తుము!? సాగనీయము. ఎచ్చటి దచ్చట నిర్మూలము చేయుదును….. నాకోర్కె తీర్చవలయును. అది జరిగి తీరవలయును. లేనిచో నీ గతి ఇంతే! కొరడా దెబ్బలు తప్పవు! తపము చేసెడి నాళ్ళలో నా దేహమును కత్తులతో క్రుమ్మితివి. కొండలపై నుంచి దొరలించితివి. సెలయేళ్ళలో విసరివేసితివి. జలపాతముల నుండి దూకించితివి. నీవు నా వశమగు వరకు జేసిన ప్రయత్నములట్టివి! నా వశమయితివి. ఐన తరువాత నా మాట ఎందుకు వినవు? ఇప్పుడు శిక్ష కొరడా దెబ్బలు!”
ఇలా మాట్లాడుతూ చేతిలోనున్న కశతో ఎదురుగా భయంకరమైన ఆకారంతో వున్న చాముండీ విగ్రహాన్ని ఫెడేల్ ఫెడేల్ మని కొడుతున్న వృద్ధుడూ, క్షుద్రుడూ అయిన ఉపాసకునితో ప్రారంభమవుతుంది.
ఆ దేవీ విగ్రహం వింధ్య పర్వతాలలోని ఓ నిర్జన ప్రాంతంలో వుంది. దానిని మగధ రాజధాని యైన గిరివ్రజపురము నుంచి తరలించుకుని వచ్చి ఎవరో కొన్ని వందల ఏండ్ల క్రిందట అక్కడ ప్రతిష్టించారని వదంతి వుంది. జరాసంధుడు ఆ దేవిని ఉపాసించే వాడనీ అయితే ఆ తర్వాత అతని మనుమడైన సోమాధి ఆ దేవత తన రాజ్యానికి అరిష్టదాత్రి అని భావించి యామెను వెడలెనడచె నని చెప్పుకుంటారు. సోమాధి ఆ విగ్రహాన్ని గిరివ్రజపురం నుంచి పంపివేయ దలచి దానిని ఒక చండీ ఉపాసకుడికి ఇచ్చాడు. అతడు దాన్ని వింధ్య పర్వత ప్రాంతాలకు తీసుకువచ్చి ప్రతిష్ఠించడానికి ఇరవై రెండు రోజులు పట్టిందట. అందుకని సోమాధి తర్వాత యిరవై యిద్దరు రాజులు పాలన చేశాక జరాసంధుని వంశం నశిస్తుందని దేవి శాపం వుందని చెప్పుకుంటారు.

[sarit11]

ఆ యిరవై రెండో రాజు ఇప్పుడు రాజ్యం చేస్తున్న రిపుంజయుడు. మార్జారి (సోమాధి) మహారాజు తర్వాత రెండు మూడు వందల ఏండ్ల వరకూ ఆ వింధ్య మహారణ్యములలో ఆ దేవికి పూజా పురస్కారాలు జరుగుతూ ఉండేవట. ఆశ్చర్యమేమిటంటే మగధ రాజ వంశంలో మొదటి బృహద్రధ రాజు నుంచి ఇప్పటి రిపుంజయుడి దాకా ఈ పదహారు వందల ఏండ్లలో ముప్పది యిద్దరు రాజుల భార్యలూ ఆ దేవి భక్తురాండ్రు. కొంతమంది కొంచెం ఎక్కువగా కొంత మంది తక్కువగా పూజించినా మొత్తం మీద అందరూ అపుడపుడూ వింధ్య పర్వత ప్రాంతాలకు వెళ్ళి ఆ దేవిని దర్శించడం కానుకలివ్వడం చేశారు. ఇప్పటి రిపుంజయ మహారాజు భార్య మాహేశ్వరి. ఆవిడ ఈ చాముండికి పరమోపాసకురాలు. ఇంతకు పూర్వం రాణులు దేవి భక్తులైనా వారికి తీవ్రోపాసకులైన గురువులు లేరు. మాహేశ్వరికి వున్నాడు. నవల మొదట్లో దేవీ విగ్రహాన్ని తిడుతూ కొడుతూ వున్న తీవ్రోపాసకుడే ఆమె గురువు. అతను జయద్రథుడు. (పురాణవైర గ్రంథమాలలోని మొదటి పుస్తకం – భగవంతుని మీది పగ – లో జయద్రథుని గురించీ, ఆ వంశం వారి పగ గురించీ చెప్పబడింది.) ఇక ఈ మాహేశ్వరి కాశ్మీర రాజ వంశానికి చెందిన స్త్రీ. ఆమె తండ్రి శూరసేనుడు.

మ్లేచ్ఛ జాతులలో చాలామంది మహాపండితులున్నారు. వాళ్ళు భారతదేశమంతా తిరుగుతూ మ్లేచ్ఛ భావ ప్రచారం చేస్తుంటారు. అటువంటి వారిలో ఒకడయిన వెలియోనసు అనేవాడు శూరసేనుడి కాలంలో వుండేవాడు. అతను మధురమైన కంఠంతో శ్రావ్యంగా పాడుతూ బిక్షాటన చేస్తూ అందర్నీ ఆకర్షిస్తూంటాడు. అతను వట్టి పాటకుడైన బిచ్చగాడు మాత్రమే కాదు. తీవ్ర దేవతోపాసకుడు. కొన్ని మహిమలు, శక్తులు ఉన్నవాడు.

మాహేశ్వరి చిన్నపిల్లగా వున్నప్పుడే అతని పాటకు ముగ్ధురాలయ్యింది. పదేళ్ళు దాటాక ఆమె అతనికి శిష్యురాలయిపోయింది. అతను మాహేశ్వరికి తన క్షుద్రవిద్యలన్నీ నేర్పాడు. దేశమంతా తిరిగే వెలియోనసుకు మగధ రాజాంతఃపురంలోకీ ప్రవేశం వుంటుంది. అతని రాయబారం తోనే మగధ రాజకుమారుడు రిపుంజయుడికీ, మాహేశ్వరికీ వివాహమవుతుంది.

అలా మగధకు వచ్చిన మాహేశ్వరి మొదట అత్తగారితో పాటు, ఆతర్వాత వంటరిగాను కూడా వింధ్య పర్వతశ్రేణులలోని దేవిని దర్శించేందుకు వెళ్తూ వుండడం, అక్కడ జయద్రథుడు ఆమెను తన వశం చేసుకోవడం జరుగుతాయి. అది జరిగి పదహారేళ్ళు. పదహారేళ్ళుగా ఆమె అతనికి శిష్యురాలు. శిష్యురాలు అంటే దాసి, బానిస, ఉంపుడు కత్తె. చాముండీ దేవతనే రండ, లంజె మొదలయిన తిట్లు తిట్టే అతను మాహేశ్వరికీ అలాంటి మర్యాదే యిస్తాడు. అతన్ని ఎదిరిస్తే ఆమెకి విపరీతమయిన తలనొప్పి, కడుపు నొప్పి, జ్వరం లాంటివి వస్తాయి. రాజవైద్యులు వాటిని నయం చేయలేరు. ఈ జయద్రథుడు వింధ్యగిరిస్వామిగా ప్రసిద్ధుడు. విపరీతమైన స్త్రీవాంఛ కలవాడు. “సత్కులీనులైన స్త్రీలను వ్యభిచారిణులను చేయడం ద్వారా వారి వంశ రక్తాన్ని కలుషితం చేయడం ద్వారా వర్ణవ్యవస్థను నాశనం చేయాలి” అన్న భావన వున్నవాడు.

సాధారణంగా అతని దృష్టి పడిన స్త్రీలందరూ అతనికి వశులైనా, అరుదుగా ఒకరిద్దరు అతనికి లొంగకపోవడం తమ భర్తలతో అతని గురించి చెప్పడం వారు అతన్ని ఏమీ చేయలేక వూరుకున్నప్పటికీ అతని కీర్తితో పాటూ అతనిని గురించిన ఈ వాస్తవం కూడా ప్రచారం లోకి రావడం జరుగుతుంది. రిపుంజయుడికీ మాహేశ్వరి మీద, స్వామి మీద అనుమానం కలుగుతుంది. బలపడుతుంది. మాహేశ్వరీ అది గుర్తించి స్వామితో చెబుతుంది. అతడు వికటంగా నవ్వి వూరుకుంటాడు.

[sarit11]

ఇపుడు మాహేశ్వరికి స్వామి మీద భక్తీ, ప్రేమ లేవు. భయం మాత్రమే వుంది. మాహేశ్వరి కూతురు తులసీదేవిని తన దగ్గరకు తీసుకు రావాలని వత్తిడి చేస్తూ ఉంటాడు స్వామి. మాహేశ్వరి ద్వారా తనకు పురుషసంతానం కలిగితే అతను మగధకు రాజవుతాడు కనుక అతని ద్వారా వైదికమతంపై తన పగ తీర్చుకోవాలనుకుంటాడు స్వామి. అది జరగలేదు కనుక ఇపుడు తులసీదేవి ద్వారానైనా కొడుకుని కనాలని అతని ఉద్దేశ్యం. తులసీదేవి లోకోత్తర సౌందర్యవతి. రెండేళ్ళ క్రితం స్వామి ఆమెను చూసినపుడు ఆమెను తన శక్తులతో ముగ్ధురాలిని చేసి ఫలానా రోజున నీకు తీవ్రమైన శిరోబాధ కలుగుతుంది. అప్పుడు నన్ను తలచుకుంటే అది తగ్గుతుంది. అని చెప్తాడు.

మగధ రాజ్య మాహాసేనాని మునీకుడు. ఆయన తులసీదేవికి శిరోబాధ కలిగినపుడు గంగాధరరావు అనే ఆయనని ఆమె దగ్గరకు తీసుకువస్తాడు. ఆ గంగాధరరావు తులసీదేవి బాధని సులభంగా నివారించాడనీ, వింధ్యగిరిస్వామి దుష్టత్వాన్ని కూడా ఆమెకు తెలియచేశాడనీ మాహేశ్వరికి అర్ధం అవుతుంది. ఆమె ఆ విషయాన్ని స్వామికి తెలియచేస్తుంది కూడా. అయినా స్వామి తులసీదేవిని తీసుకురావలసిందేనని, లేకుంటే కుటుంబం మొత్తాన్నీ నాశనం చేస్తాననీ మాహేశ్వరిని భయపెడతాడు.

ఆ స్థితిలో మాహేశ్వరి తన బలాబలాలని అంచనా వేసుకుంటుంది. ఆమె ఆలోచనలు ఇలా సాగుతాయి – పేరుకు రాణి అయినా రాజు తనపై కోపంగా వున్నాడు కనుక తనకు ఉండవలసినంత అధికారం లేదు. అయితే పూర్తిగా లేకనూ పోలేదు. ఆమె అధీనంలో ఒక వంద మంది సైన్యం వున్నారు. ఆమె వింధ్యగిరి వెళ్ళినపుడల్లా ఆమెకు రక్షణగా వెళ్ళేందుకు రాజు నియమించిన సైన్యం అది. అయితే ఆ సైన్యంలోని వారందరికీ ఆమెకి స్వామితో వున్న సంబంధం గురించి తెలుసు కనుక ఆమెపై పెద్ద గౌరవముండదు. ఉద్యోగధర్మంగా ఆమె ఆజ్ఞలని పాటిస్తారు. అంతే. ఆ సేనానాయకుని పేరు వీరసేనుడు. అతనికి తానంటే గౌరవం లేకపోవడమూ, అవకాశం దొరికినపుడు తనని తాకాలని ప్రయత్నించడమూ మాహేశ్వరి గమనించింది. అలాగే మహాసేనాధిపతి మునీకుడు. ఆయన వృద్ధుడు. అయినా ఆయనకీ తన మీద కోరిక వుందని ఆమె గ్రహిస్తుంది.

ఆమెకున్న మరొక బలము ఆమె పినతల్లి కుమారులు. అవంతీ రాజు సింహనాధుడు, అతని తొమ్మిదిమంది సోదరులు. వారు వీతిహోత్ర వంశజులు. ఆ పదిమందీ దిగ్దంతులు. వాళ్ళకు మునీకుడు భయపడతాడు. మునీకుడి కొడుకు ప్రద్యోతనుడు. మునీకుని వయసు నూట యాభై పైనే. ప్రద్యోతనుడికి యాభై ఏళ్ళు వుంటాయి. ప్రద్యోతనుని కూతురు పద్మావతి. పద్మావతి, మాహేశ్వరి కూతురు తులసి సమవయస్కులు. స్నేహితురాళ్ళు.

మునీకుడిని సాధించాలంటే మాహేశ్వరికి పినతల్లి కొడుకులైన వీతిహోత్రులే దిక్కు. అయితే వారికీ వింధ్యగిరి స్వామికీ మైత్రి వుంది. ఆ అన్నదమ్ములలో ఒకడు స్వామి శిష్యుడు. వారి అండ జూసుకుని తను స్వామిని ఎదిరించలేదు. ఇలా మాహేశ్వరి తన స్థితి గురించి తర్జన భర్జన పడే సమయంలో స్వామికీ తనకీ వున్న సంబంధం విషయంలో ఆమె భావాల గురించి బాగా చెప్తారు రచయిత. “భయంతో స్వామికి తాను లొంగిపోయింది. భయముతో మునీకుడికీ వశము కావచ్చు. కానీ స్వామి యందలి భయములో ఏదో అలౌకిక వాసన వుంది. మునీకుని వలని భయములో అది లేదు. ఇది భేదము కల్పించుచున్నది.” అనుకుంటుంది.

[sarit11]

ఇక వీరసేనుడికి తనపై ఆశ వుంది. తాను కనులెర్ర చేయడంతో కొంత భయపడి ఆగాడు. అతనిని వశపరచుకుని వీతిహోత్రులకు వార్త పంపటం ఎలా ఉంటుందని మాహేశ్వరి ఆలోచిస్తూ వుంటుంది. ఈలోపే మునీకుడు ఒక చిత్రమైన వ్యూహం పన్ని వీతిహోత్రులలో తొమ్మిదిమంది రాకుమారులు చనిపోయేలా చేస్తాడు. అసలీ మునీకుడి కథ ఏమిటంటే అతను చిన్నప్పుడే యింటి నుండి పారిపోతాడు. ఎక్కడెక్కడో తిరిగి ఏవో క్షుద్ర విద్యలు నేర్చుకుంటాడు. ఒక పిశాచ దేవతని ప్రత్యక్షం చేసుకుని తాను రాజు కావాలని కోరుకుంటాడు. ఆమె “నువ్వు సేనాపతివి అవుతావు. నీ కొడుకు ఒక రాజకుమార్తెని పెళ్ళాడి రాజవుతాడు.” అని చెప్తుంది. అప్పుడతడు మధుర చేరి ప్రస్తుత మగధ రాజైన రిపుంజయుని తాతగారైన సత్యజిత్తు కాలంలో మగధ సేనలో చేరతాడు.
అప్పటినుంచి యిప్పటివరకు అతడే మహాసేనాధిపతి! మునీకుడు దుష్టుడు. కాని అతని కొడుకు ప్రద్యోతనుడు తన సుగుణములతో ప్రజల అభిమానాన్ని పొందినవాడు. ఇంతకీ యిపుడు మునీకుడి కోరిక తన కొడుకుని రాజుని చేయాలని. పాతికేళ్ళ క్రితం అతనికి పెళ్ళి చేయాలనుకున్నపుడే ఎవరైనా రాకుమార్తెని యిచ్చి చేసేందుకు ప్రయత్నించాడు. కుదరలేదు.

ఇపుడు రిపుంజయుడికి పురుష సంతానం లేదు కనుక అతని కూతురైన తులసీ దేవి ప్రద్యోతనుడినిని పెళ్ళాడితే ప్రద్యోతనుడు రాజవుతాడు. ఈ లక్ష్యానికి అనుగుణంగా ప్రణాళికలు రచిస్తాడు మునీకుడు. అది చాలావరకు నెరవేరుతుంది కూడా. యాభైఏళ్ళ ప్రద్యోతనుడికి, అతని కూతురి సమవయస్కురాలైన తులసీదేవికి మధ్య ప్రేమ చిగురించడం, రాజు రిపుంజయుడు అనారోగ్యానికి గురి చేయబడడం, ఆ తర్వాత మరణించడం అంతా మునీకుడి వ్యూహం ప్రకారం జరుగుతుంది. రాజు చనిపోయాడు. అంతా మునీకుడి వ్యూహం ప్రకారం జరిగింది అన్నాం కదా! అంటే ఏమిటి? రాణి ఓడిపోయిందా? కాదు. రాణి మాహేశ్వరి ఆఖరి క్షణంలో అంతకు మించిన వ్యూహరచన చేస్తుంది. అప్పటివరకూ ఏ ప్రాధాన్యతా లేని గంధవాహుడు, విశ్వపతి లాంటి పాత్రలన్నీ ఉన్నట్లుండి బయటకి వచ్చి మాహేశ్వరి ఆధ్వర్యంలో అద్భుతమనిపించే సమర్థతని కనపరుస్తాయి. అంటే మాహేశ్వరిది పైచేయి అవుతుందా! అదీ కాదు.
మరేమవుతుంది?

ఒక ప్రక్క మునీకుడి వ్యూహం బయట పడుతుండగానే కథ చిత్రవిచిత్రమైన మలుపులు తిరుగుతుంది. మునీకుడు, మాహేశ్వరి, వింధ్యగిరిస్వామి, ప్రద్యోతనుడు, తులసి, గంగాధరరావు, గంధవాహుడు – చిన్న పాత్రలూ, పెద్ద పాత్రలూ కూడా ఒకదాన్ని మించి ఒకటి వామనుడిలా పెరిగిపోతాయి. ఏ పాత్ర చూస్తే ఆ పాత్ర ఇక ఇదే మిగతా కథని తన చేతుల్లోకి తీసుకుని నడిపించేస్తుందేమోననిపిస్తుంది. ఒక కథానాయకుడు, ఒక ప్రతినాయకుడు.. స్పష్టమైన రెండు పక్షాలు.. అంతకంటే స్పష్టంగా కనబడే ఆ రెండు పక్షాల సంబంధాలు, ద్వేషాలు, ప్రేమలు – ఇలాంటి మామూలు కథలకి అలవాటు పడిన మనం ఎవరు నాయకుడు? ఎవరు ప్రతినాయకుడు? ఎవరు బలవంతుడు? ఎవరు బలహీనుడు? మునీకుడే పక్షం? ఏ కొడుకుని రాజుని చేయాలని మునీకుడు సర్వవ్యూహాలూ రచిస్తున్నాడో ఆ కొడుకు ప్రద్యోతనుడే పక్షం? మాహేశ్వరి ఏ పక్షం? ఏ కూతురి క్షేమం కోసం ఆమె వింధ్యగిరి స్వామి అంతటి వాడిని ఎదిరించడానికి సిద్ధపడిందో ఆ కూతురు తులసి ఏ పక్షం? ఎవరు ఎవరికి శత్రువులు? ఎవరు ఎవరికి మిత్రులు? – వీటిలో ఏ ఒక్క ప్రశ్నకీ సులభంగా సమాధానం చెప్పలేని విధంగా పాత్రలనీ, సంఘటనలనీ, సన్నివేశాలనీ, సంభాషణలనీ సృష్టించి, నడిపించిన రచయిత మాయలో నిజంగా వూపిరయినా తీసుకోకుండా కొట్టుకుపోతాం.

చివరికి ఏమవుతుంది? అన్న ప్రశ్న అసలు ముఖ్యమే కాదనిపిస్తుంది. అయినా సమాధానం చెప్పుకోవాలంటే ప్రద్యోతనుడు తులసిని పెళ్ళాడి మగధ రాజ్యాధిపతి అవుతాడు. మునీకుడు గంధవాహుడి చేత, గంధవాహుడు, మాహేశ్వరి వింధ్యగిరిస్వామి చేత యుద్ధంలో చంపబడతారు. వింధ్యగిరిస్వామి (జయద్రథుడు) తానూ శారీరకంగా నిర్వీర్యుడై చితి పేర్చుకుని చితారోహణము చేస్తాడు. ఆ చితిలో నుంచి పైకెగసిన నాస్తికధూమములు ఉలూక, త్రిగర్త, కాంభోజ, గాంధార మత్స్య, కుంతిభోజ, మాగధ, నిషధ, హైహయ, వంగ, ఆంధ్ర, ద్రావిడ, పుండ్రాది సర్వదేశములకు సాగుతాయి. కొన్ని పొగలు సముద్రములు దాటిపోతాయి. తెల్లవారేసరికి పక్షుల కిలకిలారావాలతో పాటు ఒక భక్తుడు వదిలిపెట్టిన చిలుక చండీ విగ్రహము శిరస్సు మీద కూర్చుని “కృష్ణా” అంటూ వుంటుంది. అదీ కథ!

[sarit11]

ఇక్కడ చాలా క్లుప్తంగా చెప్పిన విషయాలూ, వ్యూహాలూ నవలలో చాలా గొప్పగా ఉద్విగ్నభరితంగా చిత్రీకరించబడినాయి. మాహేశ్వరి మనసులోని భావాలనీ, ఆమె ఆలోచనలనీ చాలా చక్కగా చిత్రిస్తారు రచయిత. స్వామితో తనకున్న సంబంధమేమిటో అర్ధమయ్యి భర్త తనతో మాట్లాడటం మానివేశాక, ఒక ప్రక్క కూతుర్ని అప్పగించమంటూ స్వామి వత్తిడి, మరొక ప్రక్కన తన కొడుకుని రాజుని చేసేందుకు మునీకుడి వ్యూహాలు – వీటన్నిటినీ ఎదుర్కునే సమయంలో ఆమె పాత్రని చిత్రించిన తీరు నిజంగా అద్భుతంగా వుంటుంది.

భర్త వింధ్యగిరి స్వామి దర్శనానికి వెళ్ళేందుకు అనుమతినీ అందుకు కావలసిన ధనాన్నీ మంజూరు చేయలేదు. ఆవిషయమై అతనితో మాట్లాడేందుకు వెళ్ళడమా అనుకుంటుంది. ‘కులీనురాలయిన రాజు భార్య, తనతో మాటలు మానిన భర్త వద్దకు తానెప్పుడును పోదు. తాను కులీనయా?’ అని ప్రశ్నించుకుంటుంది.
తన భర్త ఒక రాజు. రెండు వేల ఏళ్ళనుండి అవిచ్ఛిన్నంగా సాగుతున్న ఉపరిచరవసు వంశోత్పన్నుడు. అతను వింధ్యగిరి స్వామి కన్నా తీసిపోయాడా? స్వామి తనని అనరాని మాటలు అనడం లేదా? ఆ స్వామి దగ్గరికి వెళ్ళడంలో లేని అమర్యాద అతని దగ్గరకు వెళ్ళేందుకు అనుమతి కోరేందుకు గాను రాజు దగ్గరికి వెళ్ళడం లో వుంటుందా! అనుకుంటుంది.

ఆ స్థితిలో వున్న పాత్ర అచ్చంగా ఇలాగే ఆలోచిస్తుందేమో అనుకునేట్లు వుంటుంది ప్రతి వాక్యమూ. అవి చదువుతుంటే ఆమె ఉద్వేగాన్నీ, భయాన్నీ, బాధనీ మనమే అనుభవిస్తున్నట్లుగా వుంటుంది. ఆమె గుండె చప్పుడు మనం స్పష్టంగా వింటున్న అనుభూతికి లోనవుతాం. అప్పుడు ఆమె తన పరిచారికలలో అన్నపూర్ణ అనే ఆమెకు విషయమంతా వివరించి రాజు దగ్గరకు పంపుతుంది. ఆమె వల్ల కాకపొతే అపుడు స్వయంగా తానే వెళ్ళాలనుకుంటుంది.
ఆ అన్నపూర్ణ మరొక ఆసక్తికరమైన పాత్ర. చాలా సాధారణ పాత్ర అనుకుంటాం మొదట ఆ వృద్ధ బ్రాహ్మణ స్త్రీ గురించి. పరిచయం చేసేటపుడే రచయిత కొన్ని విశేషణాలు చెప్తారు. అయితే ఆ పరిచయాన్ని బట్టి మనం వూహించుకున్న దాన్ని మించిపోతుంది ఆ పాత్ర. ఆమె మాట్లాడే మాటలు.. ఆమె తెలివితేటలు.. మునీకుని వ్యూహం మొత్తాన్నీ కనిపెట్టే ఆమె చాకచక్యం చదివి నివ్వెరపోతాం.

అంతే కాదు. రాజుపై కుట్ర నడుస్తోందని అర్ధమైన రాత్రి మాహేశ్వరి, అన్నపూర్ణల మధ్య సంభాషణ, రాణి అన్నపూర్ణ మెడను కౌగిలించుకుని ఏడవడం.. తాను సేవకురాలనీ, రాణి రాణి అనీ మర్చిపోయి అన్నపూర్ణ కూడా రాణిని కౌగిలించుకుని ఏడవడం. వాళ్ళిద్దరూ అన్ని ప్రమాదాలనీ, కష్టాలనీ కాసేపు మర్చిపోయి ఒక చిత్రమైన అనుభూతికి లోనవడం, తల్లీకూతుళ్ళ వలె ఆ రాత్రంతా చర్చించుకోవడం, ఆ సాన్నిహిత్యంలో నుంచి వచ్చే ఒక ధైర్యం – ఆ అధ్యాయం వివరించడానికి వీలవనంత బాగుంటుంది.

అంతఃపుర రక్షక సైన్యానికి సేనాని అయిన గంధవాహుడు. అదింకొక అబ్బురపరిచే పాత్ర. మునీకుడు మహాసేనాని. గంధవాహుడు అతని క్రింది ఉద్యోగి. కానీ రాణి మర్యాద కాపాడటానికి అతను చూపే శౌర్యం, మునీకుడు అమర్యాదగా ప్రవర్తించబోయినపుడు అతనిని ఎదిరించడం- ఆ అధ్యాయమంతా కూడా ఊపిరి బిగపట్టి చదివేంత ఉత్కంఠగా వుంటుంది.

అన్నపూర్ణ, గంధవాహుడు, వాళ్ళతో రాణి ప్రవర్తన – యిదంతా ఎంత అబ్బురంగా సాగుతుందంటే చివరికి అంత దుష్టుడైన మునీకుడు కూడా గంధవాహుడితో యిలా అంటాడు “ఓయీ! .. నీవంటి వాని గౌరవమునకు పాత్రురాలయిన యామె, అమర్యాదకును పాత్రురాలు కాదు. నీవు కూడ వీరసేనుని వంటి వాడవైనచో నేనామెను నిస్సందేహముగా నమర్యాద పరచి యుండెడివాడను. ఆమె నీయందు సర్వదా రాణితనమే నెరపెను. ఈ అన్నపూర్ణమ్మ గారియందును రాణితనమే నెరపెను. ఆమె కొందరియందింత రాజ్ఞీత్వము నిలువబెట్టు కొనెనని నేననుకోలేదు. ఆటవికురాలు. గ్రామీణురాలు. వింధ్యగిరిస్వామికి చెప్పుక్రింద తేలు. ఈమె వలన రాజ్యమునకు మర్యాద లేదనుకున్నాను. ఆమె వలన రాజ్యమునకు మర్యాద యున్నదని మీరిద్దరును నాకు రుజువు పరచినారు.” అంటాడు.

[sarit11]

నిజాయితీ, నిబద్ధత వున్న సేవకుల వల్ల యజమాని గౌరవమర్యాదలు ఎలా పెరుగుతాయో రచయిత వివరించిన తీరు చూసి ముగ్ధులమవకుండా ఉండలేము. అంతే కాదు అటు రాణి ప్రవర్తన లోని మార్పు, అప్పటివరకూ పైకి గౌరవించినా లోలోపల ఒక శీలం లేని వ్యక్తి అన్న చులకన భావనతో ఉన్న సేవకులూ శత్రువులూ కూడా ఆమె రాజ్ఞీత్వాన్ని చూసి నివ్వెరపోవడం – ఆ మలుపు అద్భుతంగా వుంటుంది. ఆ పాత్ర పట్ల సానుభూతి చూపాలన్న వూహ అయినా అంతవరకూ లేని పాఠకులు ఒక్కసారిగా ఆమె పక్షమై పోతారు.

రాజు మరణించిన వెంటనే మహాసేనాని మునీకుడు కోటని తన అధీనం లోకి తీసుకోకుండా నిలువరించాలనీ, తమ రాజభక్తిని నిరూపించుకోవాలనీ ఆదేశిస్తూ రాణి మిగిలిన సైనికాధికారులతో మాట్లాడే సన్నివేశం, ఆ అధ్యాయం చాలా ఉద్విగ్నభరితంగా వుంటుంది. ఆ అధ్యాయం లో చివరి వాక్యాలు ఇవి:
“రాణి నోటివెంట వచ్చిన చివరి మాటలతో ఆ సేనాపతులు కదలాడిపోయిరి. భయపడిరి. ఒక మహాయాజ్ఞ వచ్చి తమ్ము మొగముపైన కొట్టినట్లయ్యెను. ఇంత యాజ్ఞ వారిదివరకెరుగరు. ఇదివరకు వారెరిగిన యాజ్ఞ తమ ఉద్యోగమునకు సంబంధించినట్లుండెను. ఈ యాజ్ఞ తమ యాంతరము లందున్న రాజభక్తి రాణి రూపమున యెట్టయెదురుగా నిలుచుండి – భయము, గౌరవము, ప్రేమ, భక్తి, రాజ్యరక్షణము, దుష్టశిక్షణము, స్వధర్మ నిర్వహణము మొదలగు సర్వభావముల ఏకీకృతిగ భాసించెను.”

అలాగే గంధవాహుడు మునీకుడితో కత్తియుద్ధం చేసే సందర్భం ఒకటుంటుంది. గంధవాహుడికి మునీకుడి పై గౌరవమూ, అభిమానమూ ఏమీ లేవు. యుద్ధంలో అతనిదే పై చేయి అవుతుంది. మునీకుడిని చంపగల అవకాశమూ వస్తుంది. కానీ చంపకూడదు. చంపితే కథ వుండదు. అయిపోతుంది, లేదా మారిపోతుంది. మరో రచయిత మరోరచయిత అయితే ఇక్కడ ఎలాంటి కల్పన చేసి మునీకుడు బ్రతికి పోయినట్లు వ్రాస్తారో తెలియదు కానీ.. విశ్వనాథ చేసిన పని మాత్రం ఇంకెవవరూ చేయలేరనిపిస్తుంది. ఈ క్లిష్ట సన్నివేశంలో నుంచి ఒక ధర్మసూక్ష్మం చెప్తారు మనకి. మనసు ఎంత చిత్రమైందో అది ఎటువంటి అనూహ్యమైన ఆలోచనలు చేస్తుందో చెప్తారు. ఆ పని చేస్తూ, దానినే కథ తనకి కావలసిన మలుపు తిరిగడానికి వీలుగా వాడుకుంటారు. అదెలా చేస్తారో చూడండి.

యుద్ధంలో మునీకుడిని సంహరించ వలసిన క్షణంలో గంధవాహుడు “ఇతన్ని సంహరించి నేను మహావీరుడనవుతాను నిజమే కానీ తర్వాత రాజ్యమేమవుతుంది? రాజ్యాన్ని ముంచినా, తేల్చినా అందుకు సమర్ధుడు మునీకుడే కదా! తనకు ఆ సమర్థత లేదు కదా!” అనుకుంటాడు. ఆ ఆలోచనతో మునీకుడిని వదిలేస్తాడు.
ఆ ఆలోచనలో పొరపాటు తర్వాత అర్ధమవుతుందతనికి. తాను ఒక వీరుడిలా, సాహసికుడిలా ప్రవర్తించ లేదనీ, ఒక మంత్రిలా, రాజనీతిజ్ఞుడిలా ప్రవర్తించాడనీ అది తప్పనీ తెలుస్తుంది. తాను చాలా వివేకంగా ప్రవర్తించాననుకున్నాడు కానీ అది వివేకం కాదని కోపంతో ఎర్రబడిన రాణి కన్నులు చూసినపుడు కానీ అతనికి స్ఫురించదు. రాణి అంటుంది అతనితో “ఓయీ! నీ ధర్మము నీవు నెరవేర్చలేదు. నీ కవసరము లేని ఆలోచన నీవు చేసినావు. … ఆలోచన భటుని ధర్మము కాదు. భటుని యొక్క ధర్మము కత్తి నుపయోగించుట. ఆలోచన సేనాపతి చేయును. యుద్ధమంత్రి చేయును. రాజు చేయును. నీ యుద్యోగమును నేను తీసివేయుట లేదు. నీవు మా ఎదుటి నుండి పొమ్ము. సింహద్వారమును రక్షించుచుండుము…..” అని.

నాకు చమత్కారంగా అనిపించిన మరొక సంభాషణ వుంది. తనతో చనువుగా వుండేందుకు ప్రయత్నిస్తున్న తులసీదేవిని ప్రద్యోతనుడు తమ యిద్దరి మధ్య వున్న తేడాలు చెప్పి వారిస్తాడు. మన యిద్దరికీ ఈడు కాదు అంటాడు. అపుడు అతన్ని ఒప్పించేందుకు చాలా అంశాలు చెప్తుంది తులసీదేవి. వింధ్యగిరి స్వామి లాంటి వృద్ధులకి చిన్న పిల్లలైన స్త్రీలతో వున్న సంబంధాల గురించి చెప్పి “.. ఆ యధర్మమైన సంగమము చేయుటకు స్త్రీలకు వయసు మీరిన వారు పనికివత్తురా! వివాహము చేసికొనుటకు పనికిరారా!” అని ప్రశ్నిస్తుంది. వయసులో తేడా పెళ్ళికి అభ్యంతరకరం కాదంటూ ఏవేవో ఉదాహరణలు చెప్తుంది. ఇంకా అతను సందేహిస్తుంటే అంటుంది.. “కలి మరి నాలుగువేల యేండ్లు దాటిన తర్వాత మాటాడెడి మాటలు మాటాడకుము.” అని. అదీ రచయిత చమత్కారం! ఇప్పటి విమర్శలకి అప్పటి పాత్ర ద్వారా సమాధానం చెప్పించడం!
*****

[sarit11]

ధూమరేఖ- కవిసమ్రాట్ శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ

పురాణవైర గ్రంథమాలలో ఇది మూడవ నవల.
రెండవ నవల నాస్తికధూమములో మగధరాజ్యం ప్రద్యోత వంశం వారి చేతిలోకి వెళ్ళడం చెప్పబడింది. ఈ మూడవ నవలలో శిశునాగ వంశం రాజ్యానికి రావడం చెప్పబడుతుంది.

ప్రద్యోత వంశము కలియుగమున పదకొండువందల నలభై నాలుగేళ్ళ వరకు రాజ్యం చేసింది. ప్రద్యోతులు అయిదుగురు. ప్రద్యోతులలో చివరివాడు నందివర్ధనుడు. అతని తర్వాత కలిలో పదకొండువందల నలభై నాలుగేళ్ళ నుంచి పదిహేనువందల నాలుగు వరకు గిరివ్రజపురం రాజధానిగా శిశునాగ వంశం రాజ్యం చేసింది. శిశునాగ వంశంలో చివరివాడు మహానంది. మొదటివాడు శిశునాగుడు.
ఈ నవల మొదట్లో ఇద్దరు యువతుల మనఃప్రవృత్తి వర్ణింపబడుతుంది. వారిలో మాయ అన్న ఆమె బుద్ధుని తల్లి. ఈ నవలలో బుద్ధుని కథ లేదు. దానికి సూచన వుంది. దానికి పునాదిగా ఈ నవలలోని కథ వ్రాయబడింది అంటారు విశ్వనాథ పీఠికలో. పురాణవైర గ్రంథమాల లోని మొదటి మూడు నవలలలో అభౌమకత (super natural) విషయము వర్ణింప బడింది. తక్కిన నవలలో ఆ ప్రసక్తి వుండదు అని చెప్తారు.

[sarit11]

కథలోకి వెళ్తే …

శిశునాగుడు కాశీరాజు కుమారుడు. ప్రద్యోత వంశములోని అయిదవరాజైన నందివర్ధనుడు, శిశునాగుడు పినతల్లి పెదతల్లి బిడ్డలు. నందివర్ధనునకు పురుష సంతానం లేదు. ఒక్కతే కూతురు. ఆమె పేరు వేదమరీచి. ఆమె పుట్టినపుడే ఆమె తల్లి చనిపోయింది. తల్లిదుఃఖమును మరచిపోవడానికి కాశీరాజు ఆమెని కాశీ నగరానికి తీసుకెళ్ళాడు.. (ఇక్కడ ఒకచోట కాశీరాజు భార్య నందివర్ధనుడికి వదినగారని వ్రాశారు. కాశీరాజు భార్య అంటే శిశునాగుడి తల్లే కదా! శిశునాగుడి తల్లి నందివర్ధనునికి వదినగారు కాదు, పెదతల్లి. నవలలో అన్ని చోట్ల అలాగే చెప్పారు. ఇక్కడ ఒక్క చోట వదినగారు అని వ్రాయడం పొరపాటు కావచ్చు.) అప్పటికి శిశునాగుడు కొంత చిన్నవాడు. శిశునాగుడు, వేదమరీచి కలిసి ఆడుకునేవారు. ఒకరంటే ఒకరు ఇష్టంగా వుంటారు. మొదట అది పినతండ్రి, కూతుళ్ళ బంధం గానే వున్నా తర్వాత పక్కదోవ పడుతుంది.

యుగపురుషులు నిత్యులు. ఎవనికి వీలైనప్పుడు వాడు విజృంభించును. కలిపురుషుడు మొదట జయద్రథుని యందు తాను కొంత సంక్రమించెను. కానీ తాను విస్తరించటానికి నాడు కాలం అనుకూలంగా లేదు. శిశునాగుని నాటికి కలిపురుషునికి కొంత బలం వచ్చింది. జయద్రథుడు తన శరీరాన్ని దగ్ధం చేసుకోగా (రెండవ నవల నాస్తిక ధూమము ముగింపులో చెప్పబడిన విషయం) వ్యాపించిన ధూమరేఖల నుండి కలి కూడా వ్యాపించింది. (పురాణవైర గ్రంథమాలలోని మొదటి పుస్తకం – భగవంతుని మీది పగ – లో జయద్రథుని గురించీ, ఆ వంశం వారి పగ గురించీ చెప్పబడింది.)

ప్రతిమనిషికీ పుట్టుకతోనే ఒక సంస్కారం వుంటుంది. అది ధర్మం కావచ్చు. అధర్మమూ కావచ్చు. శిశునాగునిలో అలాంటి అధర్మమైన సంస్కారం వుంది. వేదమరీచి పందొనిమిదేళ్ళు వచ్చేవరకు కాశీనగరం లోనే వుంది. అప్పుడప్పుడు గిరివ్రజపురానికి వచ్చి పోతూ వుంది. భార్యని అమితంగా ప్రేమించిన నందివర్ధనుడు మళ్ళీ వివాహం చేసుకోలేదు. వేదమరీచి తమ మహారాణి అనీ, ఆమె మగధకు వచ్చి రాజ్యపాలన చేపట్టాలనీ మగధ ప్రజలు ఆశిస్తుంటారు.

ఈ నేపథ్యంలో మగధ రాజ్య మంత్రులలో వృద్ధులైన ఇద్దరు కాశీనగరానికి వచ్చి “నీవు రాక తప్పదు” అని బతిమాలి బలవంతము చేసి వేదమరీచిని ఒప్పిస్తారు. వేదమరీచికి కూడా వెళ్ళి తన రాజ్యం తాను సంబాళించుకోవాలని వుంటుంది. అది శిశునాగుడికి యిష్టం లేదనీ ఆమె గ్రహిస్తుంది. అయినా వెళ్ళిపోతుంది. వేదమరీచి వెళ్ళిపోయాక శిశునాగుడు బాధతో, కోపంతో ఆ రాత్రి కోట నుంచి కాలినడకన బయటికి వెళ్ళిపోతాడు. ఎటు వెళ్తున్నాడో గమనించుకోకుండా చాలా దూరం నడుస్తూ వెళ్ళాక చీకట్లో దూరంగా ఏదో నిప్పు వెలుగుతూ ఆరుతూ వుండడం గమనించి అటు వైపు వెళ్తాడు. అక్కడ ఒక వ్యక్తిని చూస్తాడు… పిశాచం లా ఉన్నవాడిని. వాడు ఒక కర్ర లోనుంచి వస్తూన్న పొగని ఒక గొట్టముతో పీలుస్తూ వుంటాడు. శిశునాగుడు వెళ్ళి వాడి ఎదురుగా నిల్చుంటాడు. వాళ్ళిద్దరి మధ్యలోకి ఒక బలిష్టమైన నక్క వచ్చి ఆ వ్యక్తిని చూసి బెదిరి పారిపోతుంది.

శిశునాగుడు ఆ వ్యక్తి పట్ల ఆకర్షితుడై ‘నేను నీదగ్గరే వుండి పోతాను’ అంటాడు. అతను ‘వద్దు, నువ్వు కోటకి వెళ్ళు. నేనే నిన్ను చూడటానికి కోటకి వస్తాను. నువ్వు వుండమంటే అక్కడే వుండిపోతాను.’ అంటాడు. శిశునాగుడి చేత ‘నేను నీ శిష్యుడిని’ అనిపిస్తాడు. తన చేతిలో వున్న కట్టెని శిశునాగుడికి యిచ్చి అతని చేత కూడా ధూమపానం చేయిస్తాడు. ఆ ధూమపానం చేయగానే శిశునాగుడిలో ఒక మార్పు వస్తుంది. వేదమరీచితో తనకున్న సంబంధం పాపము అనిపించదు. అది సహజమైనదేననిపిస్తుంది.