Posts: 13,939
Threads: 280
Likes Received: 22,950 in 11,199 posts
Likes Given: 2,700
Joined: Nov 2018
Reputation:
454
కొన్ని మలుపుల తర్వాత సెల్యూకస్ భారతదేశ దండయాత్రకి బయల్దేరడం, ఆ సైన్యమంతా ఆంటియోషియా నగరం నుండి బయలేదేరి వరుసగా మజిలీలు చేసుకుంటూ భారతదేశం చేరడం, చక్రవర్తి సముద్రగుప్తుడి సేనకీ, సెల్యూకస్ సేనకీ మధ్య యుద్ధం జరగడం, సెల్యూకస్ సంధి కోరడం, హెలీనా సముద్రగుప్త చక్రవర్తికి భార్య కావడం జరుగుతాయి.
సైన్యం ఏమార్గంలో ప్రయాణించాలి, ఎలా ప్రయాణించాలి అనే నిర్ణయమంతా పినాకి చేస్తాడు. సైన్యం చేసే ఆ ప్రయాణం, నవలలో చెప్పబడిన మధ్య ఆసియా ప్రాంతంలోని వివిధ దేశాల, ప్రదేశాల గురించిన వివరాలు ఆసక్తికరంగా వుంటాయి.
ఇంకా గ్రీకు సైన్యం యుద్ధం చేసే పద్ధతులు, భారతీయులు యుద్ధం చేసే పద్ధతులు, అశ్వ సైన్యాన్ని, గజ సైన్యాన్ని ఉపయోగించుకునే విధానాలు – ఇలాంటివన్నీ ఆసక్తికరంగా వర్ణింపబడినాయి.
ఇక ముఖ్యంగా ఈ నవలలో రచయిత చెప్ప దలచుకున్న విషయాలలో మొదటిది అలెగ్జాండర్ భారతదేశాన్ని జయించలేదన్నది.
“సముద్రగుప్త చక్రవర్తి నాటికి, పది యేండ్ల పూర్వము వచ్చిన యలెగ్జాండరు, అప్పటికి యువరాజు, మహాసేనాపతి అయిన సముద్రగుప్తుని చేతిలో ఓడి పోయి, పారిపోయి, గుండె పగిలి బాబిలాను నగరమున చనిపోయెను. ఇది మన పురాణ కథ. సముద్రగుప్తచక్రవర్తి యొక్క ఆస్థాన కవి అయిన హీరసేనుడు వ్రాసిన వ్రాత. దీనికంటె మెగాస్తనీసు మొదలైన గ్రీకులు వ్రాసిన వ్రాతలు ప్రమాణమైనచో, అవి ప్రమాణమైన మానవుల బుద్ధి విశేషమే విచార్యమగును.” అంటారు. ఈ విషయాన్ని పినాకి మాటలలో చర్చకు పెడతారు. అలగ్జాండర్ భారతదేశాన్ని జయించాడనే విషయం ఎందుకు తర్కదూరమో, ఎందుకు నమ్మశక్యం కాదో పినాకి సెల్యూకస్, వెలియోనస్ , హెలీనాలతో మాట్లాడినపుడు వివరిస్తాడు.
ఇంకా సెల్యూకస్ ఆలోచనలను వివరించే ఒక సందర్భంలో ఈ క్రింది వాక్యాలు వుంటాయి. “కాండియా దేశస్థుడైన యూమినీస్ అన్నవాడు అలెగ్జాండర్ చక్రవర్తి యొక్క దైనందిన చర్య వ్రాసెను. ఆ చర్యకు ప్రతులు తీసి పంచిపెట్టిరి. భారతదేశములోని చర్యకు మాత్రమే ప్రతులెందుకు తీయవలెను? సేనాపతుల కందరికి మాత్రమే యేల పంచిపెట్టవలెను? భారతదేశము నుండి వచ్చిన తరువాత యలెగ్జాండరు చక్రవర్తి యుత్సాహముగా లేడు. కొలది దినములలో మాత్రమే చనిపోయెను. ఇది యంతయు నొక రహస్యముగా నుండెను.
అన్నిటికన్న సెల్యూకసున కాశ్చర్యమేమనగా తాను భారతదేశమునకు పోలేదు. తాను కూడ పోయినట్లు ఆ దైనందిన చర్యలో వ్రాయబడెను. సింధునదీ ప్రాంతమున నొక చోట నలెగ్జాండరు గెలిచి, అచట సెల్యూకసును తత్ప్రాంతమున కధికారిగా నుంచెనని వ్రాయబడి యున్నది. సెల్యూకసున కర్థము కాలేదు. అచ్చటకు వెళ్ళని తాను వెళ్ళినట్లెందుకు వ్రాయబడియుండెను?”
Posts: 13,939
Threads: 280
Likes Received: 22,950 in 11,199 posts
Likes Given: 2,700
Joined: Nov 2018
Reputation:
454
అదీ సంగతి. అలాగే ఈ నవలలో రచయిత ముఖ్యంగా చెప్పాలనుకున్న మరో విషయం అలెగ్జాండర్ భారతదేశానికి వచ్చినది మౌర్య చంద్రగుప్తుని కాలంలో కాదనీ, పాటలీపుత్రాన్ని పాలిస్తున్న గుప్త చంద్రగుప్తుని కాలంలోననీ. అది కథలో ఎలాగూ చెప్పబడుతుంది. అయితే చరిత్ర ఎలా, ఎవరిచేత మార్చబడిందనేది కూడా కథలో కల్పనగా చెప్పబడుతుంది. సెల్యూకస్ సంధి చేసుకున్నా వెలియోనస్, మెగాస్తనీసులు ఇద్దరూ కలిసి చరిత్రను మార్చి వ్రాయడం, దానిని నీపాలి, పినాకి గుర్తించినప్పటికీ ఆపలేకపోవడం, ఆ వ్రాతప్రతులు వారికి చిక్కకుండా వెలియోనసు వాటిని దాటించడం, పినాకి సముద్రగుప్తుడికి చెప్పినా ఆయన ఆ విషయంలో నిర్లక్ష్యం వహించడం కథలో వుంటుంది. “ఈ యనంతకాలములో నెవడో, యెచ్చటనో, యే కృత్రిమమునో చేయును. దానికొక చోట ప్రాచుర్యము వచ్చును. నష్టమేమి?” అన్న యూహ సముద్రగుప్తునిది.
ఈ నవలలో కథ ఎక్కువగా లేకున్నా వివిధప్రాంతాల గురించి చదవడం బాగుంటుంది. భారతీయుల ఆలోచనలకీ పద్ధతులకీ, విదేశీయుల ఆలోచనలకీ పద్దతులకీ వుండే తేడాలను గురించిన కొన్ని పరిశీలనలూ ఆసక్తికరంగా వుంటాయి. ఒకటి రెండు ఉదాహరణలతో పరిచయాన్ని ముగిస్తాను.
ఒక సందర్భంలో తనకు కలిగే ఆలోచనలను పినాకితో, నీపాలితో పంచుకుంటూ హెలీనా ఇలా అంటుంది. “ఈ సంస్కృతపు చదువునకు ఫలితము – చదివిన వాని మనస్సు, యిట్లు విషయములందభివ్యాప్తమై, గుండెలో నున్న యభిప్రాయములను తఱచి చూచుకొనగలుగుట యేమో! ఆ భాషలో ఆశక్తి యున్నది కాబోలు!”
మరో సందర్భంలో హెలీనా నీపాలిల మధ్య జరిగే ఒక సంభాషణ ఇలా వుంటుంది.
హెలీనా: నీపాలీ! నీవీ దేశములందు జన్మించితివి కాని, నీవు నిజముగా భారతీయ స్త్రీవి. రోహిణి మాటాడుచున్నట్లు మాటాడుచున్నావు. ఆమె మాటి మాటికిని మానవ స్వభావమును గూర్చి మాటాడును. మేమెప్పుడు నట్లు మాటాడము. మా యిష్టానిష్టముల గూర్చియే మాటాడుదుము. నీవు మాటాడు లక్షణము తత్త్వవేత్తల లక్షణము.
నీపాలి: భారత దేశము నందున్న సర్వమానవులు కొద్దియో గొప్పయో తత్త్వవేత్తలే.
*****
Posts: 2,770
Threads: 9
Likes Received: 15,260 in 1,641 posts
Likes Given: 13
Joined: Nov 2018
Reputation:
2,207
నిన్న ఉదయం సైట్ లోకి పోదామని ప్రయత్నిస్తే.. (నాలుగైదు సార్లు) "సారీ " అన్న బోల్డ్ మెసేజ్ వచ్చింది..ఓపెన్ కాలేదు..
కొంపతీసి ఈ సైటు కూడా బాన్ ఐపోయియిదా అని చాలా వర్రీ అయ్యాను..
అలా ఎందుకైందో కొంచం చెబితే.. మా విజ్ఞానము కాస్త పెరుగుతుంది..
చెబుతారా.. సరిత్ గారూ..?
మీ
వర్షా 2629
Posts: 557
Threads: 3
Likes Received: 75 in 67 posts
Likes Given: 6
Joined: Nov 2018
Reputation:
11
^ as I understand it,
there was a web hosting related problem and admins have changed the web server
Posts: 7,158
Threads: 314
Likes Received: 12,216 in 4,124 posts
Likes Given: 36
Joined: Jan 2019
Reputation:
683
నాకు కూడా ఓపెన్ అవ్వలేదు....ఇది రిస్కీ site అని వచ్చింది అండ్ ur connection not private అని వచ్చింది
సరిత్ sir.... ఈ site privacy ok కదా అండ్ server host better ఏ కదా..
ఇంత మంచి site oldsite ల క్లోజ్ అవుతుందేమో అనిపించింది నిన్న.....అందుకే సందేహాలు
Thankyou
Posts: 557
Threads: 3
Likes Received: 75 in 67 posts
Likes Given: 6
Joined: Nov 2018
Reputation:
11
^ ఈ సైటు క్లోజు అవకుండా నిర్వాహకులు తగిన జాగ్రత్తలు తీసుకుంటున్నారు :)
ప్రైవసీ గురించి సందేహపడవలసిన అవసరం అయితే లేదు. ఇక వెబ్ సర్వరులో కొన్ని
సాంకేతిక ఇబ్బందిలు ఉండటం సహజం. పిండి కొద్దీ రొట్టె అన్నట్లుగా బెస్ట్ సర్వరుని
ఉపయోగించుకోవాలంటే అందుకు వెచ్చించవలసిన ధనం చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది.
ఇప్పుడే కాదు కానీ -
భవిష్యత్తులో సభ్యులమంతా ధనరూపేణా కొంత సహకరించగలిగితే
చక్కటి సర్వరులో ఈ సైటుని నిర్వహించుకునే వీలు ఉంటుంది.
(This post was last modified: 23-02-2019, 06:56 PM by
~rp. Edited 1 time in total.)
Posts: 13,939
Threads: 280
Likes Received: 22,950 in 11,199 posts
Likes Given: 2,700
Joined: Nov 2018
Reputation:
454
చక్రవర్తి ఆయన పట్ల ఎంతో గౌరవం చూపిస్తాడు. కానీ ‘ఆమెని వారు దొంగిలించుకొని పోయి చాలా కాలమయింది కదా, ఇప్పటికే ఆమెని ఎవరికయినా ఇచ్చి పెళ్ళి చేసి వుంటారు కదా!’ అన్న సందేహం వెలిబుచ్చుతాడు. అపుడు ఆ వృద్ధుడు ఆమె ఒక ప్రత్యేకమైన స్త్రీ అని, ఆమెని ఎవరూ వివాహమాడలేరనీ వివరిస్తాడు. ఆమె దేవీ భక్తురాలు. చిన్నప్పుడే మంత్రోపదేశం పొందినది. నాలుగేళ్ళు నిద్రాహారాలు మాని ఆ మంత్రానుస్ఠానం చేసి దేవిని ప్రత్యక్షం చేసుకుంది. ఆమె యిష్టానికి వ్యతిరేకంగా ఎవరూ వివాహం చేయలేరు కానీ ఆమెని హింసిస్తూ వుండి ఉండవచ్చునని చెప్పి బాధపడతాడు. అప్పటికి ఆయన ఆ వివరాలే చెప్తాడు కానీ తర్వాత ఆమెని గురించి కథ నడుస్తూ వుండగా మనకు మరికొన్ని వివరాలు తెలుస్తాయి.
ఇంతకీ ఆ వృద్ధ బ్రాహ్మణుడు సాధారణ వ్యక్తి కాదు. ఆయన “వరాహమిహిరుడు”. ఆ విషయం ముందు చెప్పడు ఆయన. వేదవతి విషయం మాట్లాడాక చక్రవర్తి ఆయనతో తన మనసులోని కోరిక ఒకటి చెప్తాడు.
“సూర్యుని యొక్క అయనాది గమనము గణితమాత్రా నుమేయమే కాక, పూర్వము మహర్షుల చేత దృశ్యమానముగా కూడ చేయబడుచుండెడిదని విద్వదుపదిష్టమైన విషయము. ఒక రాతి కట్టడమును కట్టి, గగనము యొక్క పరిమాణమును విభజించి, సూర్యకిరణ ప్రసారమును దైనందినముగా రేఖల చేత చూపించు కట్టడములు, తొల్లి హస్తినాపురము నందు కలవని వృద్ధోక్తి కలదు. మహాకవి కాళిదాసు పేరు తమరు వినియుందురు. ఆయన మా యాస్థానమునందున్నాడు. ఆయన గొప్ప జ్యోతిష్కుడు. ఆయన మొదట జ్యోతిష్కుడు. తర్వాత కవి. ఆయన చెప్పగా విన్నాము. అట్టి కట్టడము సాధ్యమనియు, దానికి వట్టి జ్యోతిష్కుడే కాక వాస్తు శాస్త్ర పరిజ్ఞాత కూడ కావలయుననియు, అట్టివాడు మీ సింహపురి రాజ్యమునందున్నాడనియు కాళిదాస మహాకవి చెప్పినాడు.” అంటాడు.
చక్రవర్తి ఆమాట చెప్పాక, ఆ వృద్ధుడు మీరు వెతుకుతున్న ఆ పండితుడు ఎవరని అడుగుతాడు. చక్రవర్తి వరాహమిహిరుడు అన్న పేరు చెప్పాక, అప్పుడు “నేనే ఆ వరాహమిహిరుడిని” అంటూ బయటపడతాడు.
ఆయనే వరాహమిహిరుడు అని తెలియగానే చక్రవర్తి లేచి నిలుచుని చేతులు జోడించి కాళిదాసాదులతో పాటు తన ఆస్థానంలో ఉండమని ప్రార్థిస్తాడు. అలాగే అంతకు ముందు తాను చెప్పినటువంటి కట్టడాన్ని ఉజ్జయినీ నగరంలో కట్టించమని అడుగుతాడు. “ఉజ్జయినీ నగరము జ్యోతిశ్శాస్త్ర భూమి కావలయును. సూర్య కిరణ ప్రసారము యొక్క గణన ముజ్జయినీ నగరాంశ నుండి ప్రారంభింప బడవలయును.” అని అభ్యర్థిస్తాడు.
ఇక చక్రవర్తి తన గూఢచారులను పంపి వేదవతిని వెతికించడము, వాయువ్య దిశలో వున్న రాజ్యాలను జయించి యవనుల వలన అక్కడి ప్రజలకు కలిగే బాధలను తప్పించడము మిగతా కథ.
నిజానికి ఒక్క ఉత్తర బాహ్లిక (రూమ్యక) దేశం తప్ప మిగతా దేశాలన్నీ అంతకు ముందు చక్రవర్తి జయించి వచ్చినవే. అయితే అప్పుడు వారు ఒక చిత్రమైన వంచన చేస్తారు. ఉత్తర బాహ్లికములకు చక్రవర్తి సైన్యాలు పోలేదు. మిగతా దేశాల వారందరూ లొంగిపోతారు. ఎవరో ఒకడిని రూమ్యకాధిపతిగా చూపించి వాడి చేత కూడా చక్రవర్తికి జోహారు చేయించి రూమ్యక దేశం కూడా లొంగిపోయినదన్నట్లుగా చేస్తారు. ఆ రహస్యం చక్రవర్తికి తర్వాత తెలుస్తుంది.
మిగతా దేశాలన్నీ చక్రవర్తికి లొంగిపోయి కప్పాలు కడుతూ వుంటాయి. చక్రవర్తి సైన్యాలు వచ్చినా ఆ దేశాలలో యుద్ధం జరగదు. కానీ ఆ దేశాల నుంచి పెద్ద ఎత్తున జనం వెళ్ళి రూమ్యకాధిపతి సైన్యంలో చేరుతూ వుంటారు. చక్రవర్తికి వ్యతిరేకంగా సైన్య సమీకరణ అంతా అక్కడ జరుగుతూ వుంటుంది. ఈ మొత్తం వ్యవహారాన్ని చక్రవర్తి గూఢచారులు ఎలా చక్కబెడతారనేదే ఈ నవల లోని కథ. ఒకటీ రెండూ కాదు బోలెడన్ని పాత్రలు. వాళ్ళు ఆయా దేశాల మధ్య అనుమానింప బడకుండా తిరిగేందుకు, ఒకరికొకరు సమాచారం అందించుకునేందుకు ఉపయోగించే రకరకాల పద్ధతులు, వ్యూహాలు.
Posts: 13,939
Threads: 280
Likes Received: 22,950 in 11,199 posts
Likes Given: 2,700
Joined: Nov 2018
Reputation:
454
ప్రతి పాత్రా ప్రవేశించాక ఒకటి రెండు వాక్యాల లోనే మనం అది మరో కొత్త పాత్ర అని మర్చిపోయి దాని వెనుక పడి ఆ అడవుల వెంటా గుట్టల వెంటా రాత్రీ పగలూ తేడా తెలీకుండా తిరుగుతాం కానీ కొంచెం అలసిపోతామనే చెప్పాలి. ఈ నవలల వరుసలో కొంచెం శ్రమపడి చదవాల్సి వచ్చిన మొదటి నవల ఇదే. ఎక్కువ కథ లేకపోవడం వలన, పాత్రలు మరీ ఎక్కువ అవడం వలన ఒక దశలో కొంచెం విసుగనిపించే అవకాశం వుంది.
టికటిక అనే ఒక విలక్షణమయిన పాత్ర వుంది ఇందులో. వాడు మిత్రగుప్తుడనే గూఢచారికి తమ్ముడి వరుస. రామఠ దేశంలో ఉంటాడు. వారిరువురి ముత్తాతలు అన్నదమ్ములు. తర్వాత ఆ కుటుంబం దూరంగా వెళ్ళిపోయి రామఠ దేశంలో స్థిరపడినా, మిత్రగుప్తుడు తన ఉద్యోగ బాధ్యతలలో భాగంగా ఆ కుటుంబాన్ని వెతుక్కుంటూ ఆ దేశం వెళ్తాడు. ఆ టికటిక మొదట పరమ అనాగరికుడు. ఒక జంతువు వంటి వాడు. ఎవరైనా తనకి యిష్టం లేని మాట మాట్లాడితే వాళ్ళ మొహం మీద ఉమ్మి వేసేంత పశుప్రాయుడు. కానీ తర్వాత వాడే చక్రవర్తి కార్యాన్ని సాధించి పెట్టడంలో, వేదవతిని కనిపెట్టడంలో గూఢచారులందరినీ మించిన కీలక పాత్ర పోషిస్తాడు.
వేదవతికి చిన్ననాటినుండి ఆరోగ్యం సరిగా వుండదు. అయితే ఒక సందర్భంలో విపరీతమైన దగ్గుతో బాధపడుతున్న ఆమె మలహరి రాగం వినిపించినపుడు ఆ బాధ నుంచి విముక్తి పొందుతూ ఉందనీ, ఆ రాగం వింటున్నంత సేపూ దగ్గుతెర రావడం లేదనీ గమనిస్తారు. ఆ తర్వాత ఆ రాగం వినిపించిన గాయకుడికి గురువైన ఒక మహాయోగి ద్వారా ఆమెకు త్రిసంధ్యల లోనూ వేదము వినిపిస్తూ వుండాలనీ, అలా ఒక పదేళ్ళు నిర్విఘ్నంగా వినిపిస్తే ఇక ఆమెని వ్యాధి తాకదని తెలుసుకుని అలా ఆమెకు వేదం వినిపించే ఏర్పాటు చేస్తారు. కానీ ఈలోపే ఒకనాడు వరాహమిహిరుడు గ్రామంలో లేని సమయంలో ఒక భిక్షుకుడి వంటి వాడు తన సంగీతంతో ఆకర్షించి ఆమెను అపహరిస్తాడు.
అలా ఆమెను తీసుకువెళ్ళినవాడి పేరు నిమేషధారి. తీసుకువచ్చేందుకు పురమాయించిన వాడు కటకటయోగి. ఈ నవలలో ఈ కటకట యోగియే జయద్రథుడు. పురాణవైర గ్రంధమాల మొదటి నవల నుంచీ కొనసాగుతున్నవాడు. మూడు వేల ఏళ్ళ నుంచి తన జన్మ హేతువును మరిచిపోకుండా రక్షించుకుంటూ వస్తున్న వాడు. వాడిలో విశేషమేమిటంటే వాడు ఈ మూడు వేల ఏళ్ళలో పది పదిహేను జన్మలెత్తి ఆయా జన్మల లోని సర్వ సంస్కారాలు, విద్యలు తనవెంట తెచ్చుకుంటున్నాడు.
వాడు తన యోగశక్తి చేత, వేదాత్మ వరాహమిహిరుని ఇంట్లో వేదవతిగా పుట్టిందని తెలుసుకుంటాడు. ఆమెని అపహరింప చేస్తాడు. తన ప్రయత్నాలన్నీ పూర్తయ్యేవరకు చక్రవర్తి ఆ ప్రాంతాలపై దండెత్తకూడదు. అంతవరకు వేదవతి మరణించకూడదు. అందుకని ఆమెను పూర్తిగా చావనివ్వడు. ఒక అడవిలో, సులభంగా ఎవరూ వెళ్ళలేని ఒక గుహలో బంధించి వుంచి ఆమెకు నిమేషధారి సంగీతం వినిపిస్తూ ఉంటాడు. అదొక వికృతమైన సంగీతం. అది వింటే నాదరూపిణి అయిన వేదవతి కృశించి పోతుంది. మరణానికి చేరువవుతుంది. అపుడు మళ్ళీ మధుగుంజ అనే యువతి యొక్క సంగీతం వినిపించడం ద్వారా వేదవతిని కుదుటపరుస్తూ ఉంటాడు. మధుగుంజ సంగీతం కృశించిన ఆమె శరీరానికి పుష్టిని యిస్తుంది.
Posts: 13,939
Threads: 280
Likes Received: 22,950 in 11,199 posts
Likes Given: 2,700
Joined: Nov 2018
Reputation:
454
మధుగుంజ ఎవరంటారా? ఆమె ఉరగదేశపు మంత్రి వీరదత్తుని కూతురు. ఉరగదేశపు రాజు పేరు సౌమ్యుడు. అయన మొదట వేదమతాభిమానే. అయితే అనారోగ్యంతో వున్న అతని ఏకైక పుత్రుడిని తన మహిమలతో ఆరోగ్యవంతుడిని చేయడం ద్వారా ఆరాజుని తన వశం చేసుకుంటాడు కటకటయోగి. మంత్రి కూతుర్ని తీసుకెళ్ళి తన పని కోసం (వేదవతి కోసం) ఉపయోగించుకుంటాడు. చక్రవర్తిని ఎదుర్కునేందుకు తన అధీనంలో వున్న ఈ ఉరగదేశపు రాజు, యువరాజు, మంత్రి కీలకం అని అనుకుంటాడు కానీ చివరికి చక్రవర్తి గూఢచారుల చాకచక్యం వల్ల అతని పథకం అక్కడి నుండే భగ్నం అవడం జరుగుతుంది.
ఈ నవలలో చక్రవర్తిని చాలా గొప్పగా పరిచయం చేస్తారు రచయిత మనకి.
విక్రమార్క చక్రవర్తి ధృవుడి లాగా అయిదేళ్ళ వయసులోనే తపస్సు చేసేందుకు వెళ్ళాడట. పన్నెండేళ్ళు తపస్సు చేశాడట. దానివలన ఆయనకి అనంతశక్తులు కలిగాయి. వరాహమిహిరుడు ఆయన దర్శనం కోసం వచ్చినపుడే చక్రవర్తితో “మీరు వేదవతి విషయమును తెలిసికొనవలయునన్న తాత్పర్యము ననుసంధించి ధ్యాననిష్ఠులైనచో నా యా విషయములు తమకు గోచరింపగలవు.” అంటాడు.
తర్వాత మిత్రగుప్తుడు తన విధినిర్వహణ లో భాగంగా తిరుగుతున్నపుడు అతనికి ఒక కల వస్తుంది. ఆ కలలో అతనికి చక్రవర్తి, తనకి తమ్ముడి వరస అయిన టికటిక, అంతకు మునుపు అతనికి పరిచయం లేని మరో వ్యక్తీ కనపడతారు. నిద్ర లేచాక మిత్రగుప్తుడు ఆ కలని విశ్లేషించుకునే సందర్భంలో ఈ క్రింది వాక్యాలు వుంటాయి.
“ఉజ్జయినీ నగరము నందొక ప్రథ యుండెను. చక్రవర్తి మహాతపస్వి. ఆయన నిష్కారణముగా యెవ్వరికిని స్వప్నములో కనిపించడు. ఏదో ప్రయోజనముండ వలెను. ఇద్దరు ముగ్గురికి చక్రవర్తి స్వప్నములో కనిపించిన తర్వాత గొప్ప లాభములు కల్గెను. ఒకనికి ధనాగమమయ్యెను. ఒకనికి మహావ్యాధి నెమ్మదించెను. తనకే లాభము కలుగబోవుచున్నదో!”
అలా ఆలోచించుకున్న మిత్రగుప్తుడు కేవలం ఆ కల ఆధారంగా తను టికటికని కలవడం వలన ప్రయోజనం ఉంటుందని భావించి అతని కోసం వెతకడం మొదలుపెడతాడు.
చిత్రమేమిటంటే టికటికకి కూడా అలాంటి కల వస్తుంది. అందులో చక్రవర్తి, మిత్రగుప్తుడు కనిపిస్తారు వాడికి. ఆ విషయం తెలిశాక మిత్రగుప్తుడు టికటికతో తన మాట నెగ్గించుకునే ప్రతివాడు రాజు కాదనీ, ప్రజల సంతోషం కోసం తన పరిమిత జ్ఞానానికి యేమి తోచిందో అది చేసేవాడు కూడా రాజు కాదనీ అంటూ ఒక గొప్ప విషయం చెప్తాడు. “ఎవడు సర్వజీవముల యందనుస్యూతముగా నుండునో, యందరు జీవులయందు తాను ప్రత్యక్షము కాగలడో, వాడు రాజు కావలయును. శ్రీ విక్రమార్క చక్రవర్తి అటువంటి వాడు. స్వప్నమన్న పేరుతో ఆయన నా జీవునిలో వున్నాడు. నీ జీవునిలో వున్నాడు. ఇది యొక యాశ్చర్యము. చక్రవర్తి యనగా చక్రము నందు వర్తించు వాడు. ఆయన జీవచక్రము నందు వర్తించుచున్నాడు.” అంటాడు.
Posts: 13,939
Threads: 280
Likes Received: 22,950 in 11,199 posts
Likes Given: 2,700
Joined: Nov 2018
Reputation:
454
ఇలాంటి వాక్యాలతో చక్రవర్తి పట్ల బోలెడంత ఆరాధన కలుగుతుంది. చివరికి అంత అనాగరికుడయిన టికటిక కూడా తనకి కలలో కనబడింది చక్రవర్తి అని అర్ధం కాగానే “మీ చక్రవర్తి యెంత అందగాడు!” అంటాడు తనకు వచ్చిన కలని గుర్తు చేసుకుని.
చక్రవర్తి అందాన్ని గొప్ప గొప్ప మాటలతో, సమాసాలతో తాను పూనుకుని వర్ణించకుండా ఇలా ఒక అమాయకుడి నోటి నుంచి పలికించిన ఈ చిన్న మాటతో రచయిత మన మనసులో మరింత గాఢంగా నిలబెడతారు.
చెప్పాను కదా మిగతా నవలలా కాకుండా ఈ నవలని కొంచెం శ్రమపడి, కొద్దిగా ఓపికతో చదవాలి. కానీ చదివితే అక్కడక్కడా ఈ క్రింది వాక్యం లాంటి రత్నాలు దొరుకుతాయి. “కొన్ని విషయములు వాని యంతట నవి బుద్ధికి భాసించును. అశిక్షితమైన విషయము శిక్షిత మైనట్లు భాసించును. ఇది వివేకమను గుణము యొక్క పరాకాష్ఠ.”
*****
Posts: 175
Threads: 1
Likes Received: 191 in 82 posts
Likes Given: 12
Joined: Jan 2019
Reputation:
7
Dr .సరిత్ గారు, ఈ థ్రెడ్ లో చాల గొప్ప విషయాలు రాస్తున్నారు. ఈ గ్రంధాలు pdf లు పెట్టారా ?
బావ సహాయంతో లేదా బావకు తెలికుండా అక్కను దెంగే కధలు రాయండి. చాలా కసిగా ఉంటాయి.
Posts: 2
Threads: 0
Likes Received: 7 in 6 posts
Likes Given: 3
Joined: Feb 2019
Reputation:
0
Sarit garu malli adugutunnaduku kshaminchandi, Sunny gadi srugara yatra and Tarala Syye aatank series akkada undhi teliya cheyagalaru, nenu vetikanu kani kanaoadaledhu
Posts: 13,939
Threads: 280
Likes Received: 22,950 in 11,199 posts
Likes Given: 2,700
Joined: Nov 2018
Reputation:
454
రాజు శాలివాహనుడు, మంత్రి కొడుకయిన చంద్రకళాధరుడు – ఇద్దరూ చిన్ననాటి స్నేహితులు. వృద్ధమంత్రి విశ్వాస పాత్రుడు. కానీ ఆయన కొడుకయిన చంద్రకళాధరుడికి మాత్రం యవనులతో స్నేహాలు ఉంటాయి. అతను ప్రేమించి పెళ్ళి చేసుకున్న అమ్మాయి ఒక యవన స్త్రీ. ఆమే నివేదిత. ఆ కారణం వలన కొడుకుని పూర్తిగా నమ్మవచ్చో లేదో తండ్రే తేల్చుకోలేక పోతూ ఉంటాడు.
ఈ నేపథ్యంలో రాజు, మంత్రి కొడుకుల మధ్య సంభాషణలు, ఒకప్రక్కన స్నేహం, మరొక ప్రక్కన యజమాని, సేవకుల సంబంధం, ఇంకొక ప్రక్కన ఒకరి వీరత్వంపై, వ్యక్తిత్వంపై మరొకరికి వున్న ఆరాధన – ఇవన్నీ అందంగా చిత్రించబడతాయి నవలలో.
మంత్రి కొడుకుకి శాలివాహనుడు సకల భారతదేశానికీ చక్రవర్తి కావలసినవాడు, శకకర్త కావలసిన వాడు అని తెలుసు. అందుకే రాజు కొంత చనువు ఇచ్చినా తన హద్దులలో తానుంటాడు. అయితే కొన్ని విషయాలలో మాత్రం “ఎందుకు అని అడగకుండా మీరు నాకు అనుమతి ఇవ్వాలి” అంటూ ఆంక్షలూ పెడుతూ ఉంటాడు.
చంద్రకళాధరుడు గొప్ప జ్యోతిర్విద్యావేత్త. ఇక అతని భార్య నివేదిత భూత, భవిష్యత్ వర్తమానాలు తెలుసుకోగలిగిన శక్తి వున్న స్త్రీమూర్తి. తనకీ, తన భార్యకీ వున్న ఆ శక్తియుక్తులని ఉపయోగించుకుంటూ శాలివాహనుడిని చక్రవర్తిని చేయడానికి అవసరమయ్యే ప్రయత్నాలు చేస్తూ ఉంటాడు మంత్రి కొడుకు చంద్రకళాధరుడు.
“అట్లే కానిమ్ము. మేము ఫలితము నపేక్షించు వారమే కాని, కార్యాచరణ మార్గమున నడుగడుగున బాధించువారము కాము. అట్లు చేసినచో కార్యములు గట్టెక్కవు.” అంటూ అతనికి అతను కోరిన వెసులుబాటును ఇస్తాడు చక్రవర్తి.
అలాగని మళ్ళీ ఆ చక్రవర్తి అసమర్ధుడూ, కేవలం మంత్రి కొడుకు సమర్థత మీద ఆధారపడినవాడూ కాదు. ఆయన చాకచక్యాలు, సమర్థతలు ఆయనకీ వుంటాయి. ముఖ్యంగా ఈ చక్రవర్తికి వుండే గొప్ప సమర్థత తన సేవకుల శక్తియుక్తులని చక్కగా అర్థం చేసుకోగలగడం, వారికి తగిన గౌరవాన్ని ఇవ్వడం.
కొన్ని చమత్కారమైన సన్నివేశాలుంటాయి. చక్రవర్తిని కలుసుకోవడానికి ఒకసారి ఎక్కడినుంచో ఒక వృద్ధుడు వస్తాడు. దౌవారికుడు వచ్చి చక్రవర్తికి ఆ వృద్ధుడి రూపాన్నంతా వర్ణించి చెప్పి, ప్రభువులు ఏకాంతంలో వున్నారని చెప్పినా వినకుండా ఆ వృద్ధుడు దర్శనం కోరుతున్నాడనీ, అదేమంటే దుర్వేళ అయితే దర్శనం లభించదు, నేను లగ్నము కట్టి మంచివేళ చూసి వచ్చాను, కాబట్టి ప్రభువు తప్పకుండా అంగీకరిస్తాడు, వెళ్ళి అడిగి రమ్మంటూ తనని తరిమాడనీ చెప్తాడు.
Posts: 13,939
Threads: 280
Likes Received: 22,950 in 11,199 posts
Likes Given: 2,700
Joined: Nov 2018
Reputation:
454
అపుడు శాలివాహనుడు “నీవు వరాహమిహిరుని విద్య నభ్యసించినవాడవు. నీవు లగ్నము కట్టి ఈ వేళ ఎట్టిదో చూడుము” అంటాడు. ఆ మాట విని దౌవారికుడు కంగారు పడతాడు. ‘తనకు విద్య వచ్చని ప్రభువుకెలా తెలుసు? ప్రభువులు ఏమీ ఎరగనట్లు వుంటారు కానీ అన్నీ కనిపెడతారే!’ అనుకుంటాడు.
సరే అతడు అలాగే లెక్కించి అది విజయకాలమని చెప్పడమూ, తర్వాత చక్రవర్తి యొక్క విజయాలలో కీలక పాత్ర పోషించే ఆ వృద్ధుడు లోపలికి రావడమూ – అదంతా జరుగుతుంది.
ఇదే వృద్ధుడు మరో సందర్భంలో చక్రవర్తి దర్శనానికి వస్తే ప్రతీహారి ఆటంకపరచడం, అప్పుడు ఆయన ఆ ప్రతీహారిని చంపేసి లోపలికి వచ్చి ఆ విషయం చక్రవర్తికి చెప్పడం, ‘ప్రతీహారిని చంపడం నేరం. దానికి విధించే శిక్ష శిరచ్ఛేదం’ అని చక్రవర్తి అనడం, ఆ వృద్ధుడు అందుకు అంగీకరిస్తూనే ఆ ప్రతీహారి ఒక శత్రురాజు మనిషి అని తాను గుర్తించిన విషయం, అందుకే అతనిని సంహరించిన విషయం తెలియచేయడం, అయితే రాజుని చంపేందుకే వచ్చిన ఆ మనిషిని అక్కడ ఆ ఉద్యోగంలో నియమించినది మహారాణియే కావడం – ఇదిగో ఇలాంటి చిత్రాలన్నీ వుంటాయి. ఆ వృద్ధుడి పేరు గంగాశంతనుడు. ఆయన దుస్సాధ్యమైన మగధ దుర్గాన్ని ఒక్క అర్థరాత్రిలో చక్రవర్తి వశం అయేలా చేసి పెడతాడు. అంతటి సమర్థుడు.
సరే, అంత సహాయం చేసిన ఆయనతోనేమో తల తీసేస్తాను అంటాడా రాజు! మరొక సంభాషణలో మంత్రి కొడుకు రాజు అంతఃపురంలో తీసుకున్న ఒక నిర్ణయానికి కొనసాగింపుగా తానొక పని చేసి అక్కడ పెడితే మెచ్చుకోక పోగా “రాజాంతఃపురంలోని ఈ రహస్యం నీకెలా తెలిసింది? ఇది తెలిసినందుకు నీకు ఉరిశిక్ష వేయాలి.” అంటాడు. అప్పుడు ఈ గంగాశంతనుడూ అక్కడే ఉంటాడు.
(కాసేపు రాజు అని కాసేపు చక్రవర్తి అని వ్రాస్తున్నాను కదా రెండూ శాలివాహనుడి గురించే. నవల మొదలు పెట్టినపుడు ఆయన రాజు, ముగిసేసరికి చక్రవర్తి. కానీ ఆయన చక్రవర్తి అవుతాడన్న భవిష్యత్తు ముందే తెలిసన వారంతా ఆయనని మొదటినుంచీ చక్రవర్తిగానే సంబోధిస్తూ వుంటారు. సరే, మనకయితే మొత్తం భూతకాలమే కదా!)
మంత్రి కొడుకు “ఈయనకి ఇంతకుముందే శిరచ్ఛేదం విధించారు, ఇప్పుడు నాకూ విధించారు. సరే మీరు చక్రవర్తులూ. శకకర్తలూ అయ్యాక రెండు శిక్షలూ అమలు చేయండి” అంటాడు.
“అవును. రెండు తలలూ జాగ్రత్తగా వుంచుకోండి. మేము తర్వాత తీయించాలి.” అంటాడు రాజు.
“సరే, మా తలలు ప్రభువులవే” అని చెప్పి వాళ్ళిద్దరూ వెళ్ళబోతూ రాజు మొహం వైపు చూస్తారు.
అక్కడ.. ఆ సంభాషణ చివర్లో.. ఈ క్రింది వాక్యాలు వ్రాసి వదిలి పెడతారు మన కవిసమ్రాట్. “ఆ రాజు మొగము మీద చిరునవ్వుదయించినప్పుడు ఎంత జగన్మోహనముగా నున్నాడు! చక్రవర్తులయు, శకకర్తలయు మొగములందు ముగురమ్మలు ముసిముసి నగవులు వెలార్తురు!” చక్రవర్తి మన కళ్ళముందు అలా కనబడతాడు ఈ వాక్యం చదువుతుంటే. ఇలాంటివి, అంటే చక్రవర్తి రూపాన్ని కళ్ళకి కట్టేవి మరో రెండు మూడు సందర్భాలుంటాయి నవలలో.
ఇక ఈ నవలలో జయద్రథుడు, అదే పురాణవైర గ్రంథమాల మొదటి నవల నుండీ వస్తూన్న, మూడువేల సంవత్సరాలనుండి అనేక జన్మలెత్తుతూ తన పగని నిలుపుకున్న వేదమత విరోధి ఎవరు అనే ప్రశ్న ఒకటి వున్నది కదా! వాడు నిరాకులుడు అనే యవనుడు. అతని తాత భారత దేశంలో స్థిరపడిన శక దేశస్థుడు. నిరాకులుడు ఇక్కడే పుట్టాడు, పెరిగాడు. వాడి దేశానికి ఎప్పుడూ వెళ్ళలేదు చూడలేదు. వాడు ఛాయ అనే ఒక బ్రాహ్మణ యువతిని పెళ్ళాడాలని అనుకుంటాడు. అయితే ఆ పిల్ల తండ్రి సేనాపతిని ఆశ్రయించడం, ఆయన ఆ పెళ్లిని భగ్నం చేయడం జరుగుతుంది. నిజానికి నవల అసలు అక్కడి నుంచే మొదలవుతుంది.
Posts: 13,939
Threads: 280
Likes Received: 22,950 in 11,199 posts
Likes Given: 2,700
Joined: Nov 2018
Reputation:
454
తర్వాత ఆ ఛాయ యవనప్రతినిథి భార్యని, ఆవిడ ద్వారా రాణిగారినీ ఆశ్రయించి వాళ్ళ ద్వారా చక్రవర్తిని దర్శించుకుని తన బాధ చెప్పుకుంటుంది. వర్ణాంతర వివాహాల గురించి చక్రవర్తితో చిన్న చర్చ జరుపుతుంది కూడా. కానీ చివరికి చక్రవర్తి మాటలతో తాను చేసినది తప్పేనని భావించి ఛాయ ఆత్మహత్య చేసుకుంటుంది.
ఆవిషయం తెలియగానే నిరాకులుడి అహం దెబ్బతింటుంది. కోపం వస్తుంది. ఆ కోపంలో నుంచి అతని పగ అంతా బయటకి వస్తుంది. నిద్రలో నుంచి మెలకువ వచ్చినట్లయ్యి మూడువేల ఏళ్ళ నాటి తన లక్ష్యం కళ్ళ ముందు నిలుస్తుంది. ఇక అతను అవంతీ రాజ్యం విడిచిపెట్టడం, అంతవరకూ భారతదేశాన్ని వదిలి వెళ్ళని వాడు అపుడు ప్రయాణం మొదలుపెట్టి సింధు నదిని దాటి ఖురాసాను దేశాధిపతిని కలవడం, చక్రవర్తికి వ్యతిరేకంగా యుద్ధానికి వచ్చేందుకు అతనిని పురికొల్పి, అతనికోసం లక్ష సైన్యాన్ని సమీకరించేందుకు ప్రయత్నించడం ఇవన్నీ జరుగుతాయి.
సైన్య సమీకరణతో పాటు దానికి సమాంతరంగా వేదసంస్కృతిని నాశనం చేసేందుకూ ప్రయత్నాలు చేస్తాడు నిరాకులుడు. అందుకు తన శిష్యులయిన పారగీతుడు, ప్రోథెరో, త్రయ్యరు, స్మితుడు, రాజసూనుడు, రూకుడు, వైలసనుడు, స్తయినుడు, మక్షిమల్లుడు – వీళ్ళందరినీ నియోగిస్తాడు. వారిలో వారికి కొన్ని భేదాభిప్రాయాలున్నా మొత్తం మీద వారందరూ ఒకటే.
సరే వీళ్ళందరూ చివరికి చక్రవర్తి చేత బంధింపబడతారు. చివరి సన్నివేశంలో చక్రవర్తికీ, ఆ పండితులకీ మధ్య జరిగే సంభాషణ ఆసక్తికరంగా వుంటుంది.
“వాలిని రాముడు చెట్టు చాటునుంచి చంపడం ఏమిటి? అది న్యాయం కాదు.” అంటాడు ఒకడు.
దానికి చక్రవర్తి – “అయ్యో పిచ్చివాడా, అసలు కోతులకి రాజ్యాలేమిటి? యుద్ధాలేమిటి? అవి మాట్లాడటం ఏమిటి? అవన్నీ వదిలిపెట్టి ఈ చెట్టు చాటు నుంచి చంపడం ఒక్కటీ పట్టుకుంటావే! అసలవేవీ నమ్మదగినవి కాదు, వదిలేయ”మంటాడు. కానీ ఆ పండితులు మళ్ళీ దానికీ ఒప్పుకోరు.
“అది కాదు, అసలు రావణుడు, హిరణ్యకశిపుడు యవనులు. విభీషణుడు, ప్రహ్లాదుడు భారతీయులు. అందుకే వ్యాస వాల్మీకులు అలా కల్పించి వ్రాశారు.” అంటాడు మరొకడు.
“సరే, మీ కల్పనలేవో మీరు చేస్తున్నారు కదా! అలాగే వాళ్ళ కల్పనలేవో వాళ్ళు చేయకూడదా!” అంటాడు చక్రవర్తి.
“వాళ్ళ తర్వాత మేము పుట్టాం. కాబట్టి వాళ్ళు రాసినది తప్పనడానికి మాకు హక్కుంది.” అని ఆ ప్రశ్నకి సమాధానం చెప్తాడు వైలనసుడు.
దానితో చక్రవర్తికి బుర్ర తిరిగి “నాకు అయోమయంగా వుంది. మీకు చదువు లేదు. ప్రపంచ జ్ఞానం లేదు. సామాన్యమానవ జ్ఞానం లేదు. తర్కవాసన లేదు. మిమ్మల్ని ఇంత మంది పండితులని ఎలా అనుకుంటున్నారు?” అని నివ్వెరపోతాడు.
Posts: 13,939
Threads: 280
Likes Received: 22,950 in 11,199 posts
Likes Given: 2,700
Joined: Nov 2018
Reputation:
454
అదీ సంగతి. ఇలాంటి వాదనలమీద, కుతర్కాల మీద విశ్వనాథ నవలలన్నిటిలో ఉన్నట్లే ఈ నవలలోనూ వ్యాఖ్యానాలున్నాయి. ఒకచోట మంత్రి అంటాడు చక్రవర్తితో – “సర్వపదార్థములకు సర్వజ్యోతిస్సులకు నాధారభూతమైన ఒక మహాచైతన్యమున్నదని మేము విశ్వసింతుము. కాని ఈ సూర్య చంద్రాదులను విశ్వసించము – అను నొక పెడవాదమున్నది. గ్రామవాసులును, పట్టణవాసులును ‘మేము శాలివాహన చక్రవర్తినే మన్నింతుము, తక్కిన అధికారులను మన్నింపము’ అనగా వారి జన్మలకు వారికి నొక్కసారియైన చక్రవర్తి దర్శనము కలుగదు. చక్రవర్తి తదితరులైన అధికారుల ద్వారా పాలించును. చక్రవర్తి యొక్క చక్రవర్తిత్వము వారికా అధికారులందు కనిపించును. సేవింప వలసినది ఆ అధికారులనే. మంత్రులును, సేనాపతులును, చక్రవర్తి కంటె కించిదూనులే కాని చక్రవర్తి వంటివారే. ప్రధానమైనది రాజాధికారము కాని వ్యక్తి కాదు.”
ఇంకా నవలలో అక్కడక్కడా చక్రవర్తి కూడా ఇలాంటి మంచి మాటలు బోలెడన్ని చెప్తారు. ఒక రెండు సందర్భాలలో ఆయన చెప్పిన రెండు విషయాలు మాత్రం క్రింద ఉదాహరణగా చూపిస్తున్నాను. రెండూ రెండు ఆణిముత్యాలు.
1) “వ్యక్తి ధర్మము వేరు. జాతి ధర్మము వేరు. దేశ ధర్మము వేరు. వివేకరహితులు మూడు ధర్మములను కలిపి మూడింటికి ముప్పు తెత్తురు. జాతి ధర్మము సరిగా నర్థము చేసికొననిచో అన్ని జాతులొకటే యన్న సిద్ధాంతము ప్రబలును, ఒక్కొక్క జాతి యందున్న విశేష లక్షణములు నశించును. సర్వదేశములు నొక్కటియే యనినచో ఆ సిద్ధాంతమధికముగా నున్న దేశము వెనుకబడును. ఆ సిద్ధాంతము లేని దేశము విజృంభించును. ఇతర దేశముల నది లొంగ దీయును. వ్యక్తి ధర్మమును పాటించినచో మానవ జీవితమే వృథాయగును. మానవుడు బ్రదుక నక్కరలేదు. ఎవడును తన కోసము తాను బ్రదుక నక్కరలేదు. దేశము కొరకు బ్రదుక వలయును. వ్యక్తి ధర్మము లేనిచో దేశధర్మము మాత్రమెందులకు? దేశధర్మము, జాతిధర్మమును గూడ లేనిచో మానవ ధర్మమని యొక్కడున్నదందుము. ఆ ధర్మమేమి? తినుటయు, తిరుగుటయు, ఈర్ష్యామాత్సర్యములు లేకుండుటయు మొదలైన ధర్మములా? నిజమునకవి యోగి ధర్మములు. ఇప్పుడు యోగము లేని యోగిజనులు పుట్టుచుందురు. ఊరకే సంఖ్య మాత్రము పెరుగుచుండును. అందరకు నన్నముకావలయును. పండింపవలయును, వృత్తులు చేయవలయును. ఇంక యోగమేమున్నది? కౌపీన రక్షణార్థమయం పటాటోపః అన్నట్లుండును. పటాటోపమనగా సంసారము. సంసారమనగా దేశము, రాజ్యము, వృత్తులు, పంటలు చాలకపోవుటలు, యెదుటివాని వద్దనుండి గ్రహించుటలు, వాడెదిరించుటలు, యుద్ధములు, నీతులు – మరల నంతయు బలిసియే పోయెను. ఏ ధర్మము నక్కర లేదు. సర్వ ధర్మములు నచ్చటనే యున్నవి! ప్రతారకులు, భిన్న ధర్మములను ప్రచారము చేసి, నిత్యమై భద్రమైన స్థితిని పాడు చేసి, స్వలాభ పరాయణులగుచున్నారు. ఒక్కొక్కప్పుడు వారి స్వలాభ పరాయణత్వములో, వారి సిద్ధాంతములలోని యవివేకము వారికి గోచరించుట లేదు. లోకక్షేమము కొరకే చేయుచున్నామని వారి తాత్పర్యము. భిన్నధర్మముల విజ్ఞానమును వివిచ్యమానముగా తెలిసికొనలేని మనుష్యులు చరించు అపమార్గమునకు లెక్కయేమి?”
2) “భయము భక్తియు నని రెండున్నవి. భయమే వృద్ధి పొందగా భక్తి యగును. భయములో నొక దోషమున్నది. ఆ దోషము పోయినంతనే యది భక్తి యగును. ఆ దోషమేమనగా మనకేదో యపకారము జరుగునన్న భావము. అదే భయము. అపకారము జరుగునన్న భావమెందుకు పుట్టును? తాను న్యాయముగా ప్రవర్తింపనపుడు పుట్టును. న్యాయముగా ప్రవర్తించును! భయము పోయినది! సత్ప్రవర్తన వృద్ధి పొందుచున్నది. దాని పేరు భక్తి.”
*****