[sarit11]

పులిమ్రుగ్గు – కవిసమ్రాట్ శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ

ఇది పురాణవైర గ్రంథమాలలో ఎనిమిదవ నవల.

ఏడవ నవల ‘అమృతవల్లి’ కాణ్వాయన వంశీయుడైన వాసుదేవుడు మగధ రాజ్యాధిపతి అవడంతో ముగుస్తుంది. ఆ వాసుదేవుడి మునిమనుమడైన సురావు ప్రస్తుతం మగధ రాజ్యానికి రాజు. (వాసుదేవుడి కొడుకు భూమిమిత్రుడు, అతని కొడుకు నారాయణుడు, అతని కొడుకు సురావు.)

ఈ నవల శ్రీముఖుడు అనే క్షత్రియుడూ, తోహారు అనే కిరాతుడూ అడవిలో చేసే ఒక అన్వేషణ తో మొదలవుతుంది. అన్వేషణ దేనికోసం? ఒక పులిమానిసి కోసం. అవును, ముందుభాగం పులిగాను, వెనుక భాగం మనిషిగాను వున్న వ్యక్తి కోసం వాళ్ళిద్దరూ అన్వేషిస్తూ వుంటారు. తోహారు ఆ అడవిలో అణువణువూ తెలిసినవాడు. అందువలన రాజులు అడవిలో వేటకు వచ్చినపుడు అతని సహాయం తీసుకుంటూ వుంటారు. ఇక శ్రీముఖుడు మగధ రాజ సేనాధిపతి.

నిజానికి ఆ అడవిలో అసలు పులులే లేవు. అటువంటి చోట పులి అడుగులు గుర్తించిన తోహారు, అది కూడా ముందు భాగంలో మాత్రం పులి పాదాల గుర్తులు వుండి, వెనుక భాగంలో, అంటే సరిగా పులి వెనుక కాలి గుర్తులు ఉండవలసినంత దూరంలో మనిషి పాదాల గుర్తులు కనబడడంతో ఆశ్చర్యపోయి ఆ విషయాన్ని శ్రీముఖునితో చెప్తాడు. అపుడు వాళ్ళు ఇద్దరూ దానిని కనిపెట్టేందుకు ప్రయత్నిస్తారు. మొదటి పదిహేను పేజీలూ అడవిని గురించిన వర్ణనా, వివరాలూ, వాళ్ళిద్దరి ప్రయాణం – అదంతా చదువుతుంటే చాలా బాగుంటుంది.
ఇద్దరూ అడవిలో చాలా లోపలికి ప్రయాణించి పులిమనిషి కాలి గుర్తులు కనబడిన ఒక చెరువు దగ్గరకి చేరి, దాని ఒడ్డున వున్న చెట్టు మీద మాటు వేస్తారు. అర్ధరాత్రి ప్రాంతంలో పులి వస్తుంది. చీకట్లో స్పష్టంగా కనబడదు కానీ అక్కడ రెండు చెట్ల మధ్యలో దాచి ఉంచుకున్న ఒక మొద్దు మీదికి ఎక్కి దానిని నీళ్ళలోకి తోయడం, ముందు చేతులతో పడవని తోసినట్లుగా ఆ మొద్దుని తోసుకుంటూ నీళ్ళలో వెళ్ళడం కనిపిస్తుంది. శ్రీముఖుడు సాహసించి నీళ్ళల్లోకి దిగుతాడు. తోహారుని అక్కడే వేచివుండమని చెప్పి ఆ పులికి తెలియకుండా పూర్తిగా నీళ్ళలో వుండి ఈదుతూ దానికి కనబడకుండా జాగ్రత్తలు తీసుకుంటూ రాత్రంతా దానిని అనుసరిస్తాడు.

[sarit11]

తెలతెలవారుతూన్న సమయంలో పులికి అనుమానం వచ్చిందేమోననిపిస్తుంది. ముందురోజంతా అడవిలో పులి కోసం తిరిగి, రాత్రంతా నీళ్ళలో మునిగి వుండి ఈదుకుంటూ వచ్చిన శ్రీముఖుడు అలసిపోయి చెరువు మధ్యలో నున్న ఒక రాయి మీద కొంచెం విశ్రమిస్తాడు. అది పులి గమనించిందేమోననిపిస్తుంది. అతడు చిన్న మాయ చేసి ఆ రాయి మీది నుంచి నీళ్ళ లోకి జారి మళ్ళీ కొంచెం చీకటిగా వున్న చోటికి తప్పుకుంటాడు. పులి వెనక్కి వచ్చి ఆ రాయిచుట్టూ తిరుగుతూ పరిశీలించడం దూరం నుంచి కనిపిస్తుంది. అది.. అలా చేయడం.. పులి ప్రవర్తన కాదు! మనిషి ప్రవర్తన!! శ్రీముఖుడు ఆశ్చర్యపోతాడు. చివరికి పులి ఒక ఒడ్డు చేరి ఆ పడవ కొయ్యను రెండు రాళ్ళ మధ్యకు తోసి గట్టెక్కుతుంది. ఒక రాయి చాటు చేసుకుని శ్రీముఖుడు దూరం నుంచి గమనిస్తాడు.

అప్పటికి కొంత వెలుతురు వస్తుంది కనుక, పులి పడవకొయ్య దిగి గట్టు మీదికి చేరగానే శ్రీముఖుడికి అర్ధం అవుతుంది. దానికి ముందు భాగం కంటే వెనుక భాగం ఎత్తుగా వుంది. వెనుకవి పులి కాళ్ళు కావు. అది పూర్తిగా పులి కాదు! అది ఒక గుహలో ప్రవేశిస్తుంది. శ్రీముఖుడు సాహసించి గుహ దగ్గరికి చేరతాడు. లోపలినుంచి “ఎవరు నీవు?” అన్న ప్రశ్న వినిపిస్తుంది. కొద్దిగా చీకటిగా వున్న ఆ గుహలోకి చూస్తే రకరకాల రంగులతో వేసి వున్న ఒక ముగ్గు, దానిపై పడుకుని వున్న ఒక పురుషుడు కనిపిస్తారు. అతనితో శ్రీముఖుడు వివరంగా కథ అంతా చెప్తాడు.

పూర్వం యయాతి సంతానంలో ఒకడైన బలి మహారాజు తన ఆరుగురు కొడుకులకూ రాజ్యాన్ని పంచి యిచ్చాడు. అవే ఆయా రాజ కుమారుల పేర్లతో ఏర్పడిన అంగవంగాంధ్రాది రాజ్యాలు. మగధ మాత్రం బలి అధికారంలో వుండి వుంటుంది. బహుశా అపుడు అతనికి రాజధానిగా వుండిన ప్రాంతం బలిమఠం. అక్కడ ఒక పర్వతం, శిథిలమైన కోట వున్నాయి. ఆ బలిమఠ పర్వతం దగ్గర తన స్నేహితుడైన తోహారుకి పులిమనిషి కాలి గుర్తులు కనిపించాయనీ, దానిని వెతికేందుకు తామిద్దరమూ బలిమఠ పర్వతం దగ్గరికి బయలుదేరామనీ, అయితే ఎందుకో గాని తన కాళ్ళు కొంచెం ప్రక్కకి దారి తీశాయనీ, అక్కడ ఒక చెరువు దగ్గర పులిమనిషి గుర్తులు కనిపిస్తే మాటు వేశామనీ, ఆ పులిని వెంబడించి ఇక్కడి వరకూ వచ్చాననీ చెప్తాడు. ఆ పులి ఏమయిందో మీకు తెలుసా అని అడుగుతాడు.

[sarit11]

ఇదంతా కట్టుకథ అంటూ ఆ పురుషుడు కొట్టి పారేస్తాడు. “నాకు ఆకలిగా వుంది, తినడానికి ఏమైనా పెట్ట”మని శ్రీముఖుడు అడిగితే, “అక్కడ పళ్ళు వున్నాయి తీసుకో”మని చెప్తాడు ఆ పురుషుడు. అయితే ఆ పళ్ళు తింటే తనకు శిష్యుడై పోవలసి ఉంటుందనీ, స్వాతంత్ర్యాన్ని కోల్పోయి తానేం చెప్తే అది చేయవలసి వస్తుందనీ హెచ్చరిస్తాడు. అయితే ఫలాలు ఆరగించినంత మాత్రాన అలా అయిపోతుందన్న భయం తనకేమీ లేదంటూ శ్రీముఖుడు ఆ ఫలాలు ఆరగిస్తాడు.

వాళ్ళిద్దరి మధ్యా సుదీర్ఘమైన సంభాషణ జరుగుతుంది. ఆ మాటల్లో పతంజలి మహర్షి ప్రస్తావన కూడా వస్తుంది. పతంజలి మహర్షి అప్పటికి మూడు వందల ఎనభై ఏళ్ళకి పూర్వపు వాడనీ, ఆయన ఎప్పుడు పుట్టాడో తెలియకపోయినా శుంగ వంశపు రాజులలో ప్రధముడైన పుష్యమిత్రుని కాలంలో జీవించి ఉన్నాడన్న మాట నిజమనీ, ఆయన వ్యాకరణానికి మహాభాష్యం వ్రాశాడనీ, యోగశాస్త్రానికి సూత్రాలు నిర్మించాడనీ అంటాడు శ్రీముఖుడు. సరే, ఇంతకీ ఎంత మాట్లాడినా పులి ఏమయిందో, ఈ పురుషుడు ఎవరో మాత్రం శ్రీముఖుడికి అర్థం కాదు. ఆతర్వాత కాసేపటికి ఆ పురుషుడు స్నానం చేసి వస్తానంటూ వాగు వద్దకు వెళ్ళగానే శ్రీముఖుడు గుహని క్షుణ్ణంగా పరిశీలించడానికి పూనుకుంటాడు. తనకు అలా పరీక్షించే అవకాశం ఇచ్చేందుకే ఆ పురుషుడు అలా వెళ్ళాడని కూడా శ్రీముఖుడు అర్థం చేసుకుంటాడు.

అంతకు మునుపు ఆ పురుషుడు పడుకుని వున్న ముగ్గులో కనబడిన రంగు రంగుల పొడులు ఆ గుహలో ఇంకా కనిపిస్తాయి. ఆ ముగ్గు మీద కాలు పడినపుడు, ఆ పొడులని చేతులతో తాకినపుడు తన శరీరం జలదరించడం, జివ్వుమన్నట్లుగా అనిపించడం, ఏదో మార్పు జరుగుతున్నట్లు తోచడం – వీటన్నిటి తోనూ అతనికి అర్ధం అవుతుంది – పులి ఎక్కడికీ పోలేదు. ఈ పురుషుడే పులి. ఆ రంగు రంగుల పొడులన్నిటినీ ఒక ప్రత్యేకమైన పద్ధతిలో ముగ్గులా వేసి దానిలో పడుకుని అతడు పులి అవుతున్నాడనీ, తర్వాత ఆ ముగ్గునంతటినీ కలగలిపి అందులో పడి దొర్లితే తిరిగి మనిషి అవుతున్నాడనీ అర్ధమవుతుంది.

అంతేకాదు. ఆ గుహలో ఆ రంగు పొడులే కాక అయిదు కత్తులు కూడా కనిపిస్తాయి. అవి అక్కడ ఎందుకున్నాయో అర్థం కాదు. సరే, ఆ పురుషుడు వెనక్కి రాగానే వాడిని శిక్షించి, భయపెట్టి విషయాలన్నీ తెలుసు కోవాలనుకుని ఆ గుహలోనే కూర్చుంటాడు శ్రీముఖుడు. ఆ సమయంలో రకరకాల ఆలోచనలు చేస్తాడు. మనిషి పులి అవడం ఏమిటి? దీన్ని ఎలా నమ్మడం అన్న విషయం దగ్గర మొదలయ్యి రకరకాలుగా సాగే ఆ ఆలోచనలు ఆసక్తికరంగా వుంటాయి.
వాటిలో కొన్ని:

“.. విశ్వసించెడి వారి హృదయములో, మనస్సులో విశ్వసించుట యన్న ఒక సనాతన పదార్థముండును. విశ్వసించని వాని గుండెలో, మనస్సులో ఆ సనాతన పదార్థముండదు. విశ్వసించుట అనునది ఆలోచనా జనితమైన బహుపూర్వ పరమేశ్వర భావనిష్ఠమైన యొక సంస్కార విశేషము! ఎవడు తన వెనుకటి జన్మల యందు బహు పశు జన్మలెత్తునో వాని హృదయములో, వాని మనస్సులో విశ్వాసమన్నది ఉదయించదు. విశ్వాసమనగా పండిన తర్కభావము. తర్కమనగా సామంజస్యము కల ఇతర పరిస్థితులను సంయోజన పరచి వాని నుండి ఒక మహార్థమును బుద్ధికి భాసింప చేసికొనుట! విశ్వాస రహితుడు విషయములను వినును, చూచును, పొసగించుకొనలేడు. ఒకనికి పాము కరచినది. అది విషము. విషము ద్రవ్యము. దానికి విరుగుడై ఇంకొక పృథివీ పదార్థము చేతనే అది పరిహరింపబడ వలయును కాని, మరి ఇంకొక దాని చేత పరిహిరింప బడరాదనుట ఈ సృష్టి యందున్న భిన్న పదార్థములయు, భిన్న భావములయు నైక్యము నెరుగలేకుండుట!

[sarit11]

‘మనస్సులో నున్న భావము శబ్దముగా నెట్లు వచ్చినది?’ ఈ యొక్క దానికి చక్కగా నాస్తికులమనుకొనువారు సమాధానము చెప్పినచో, వాని యందు నాస్తికత మిగలదు. నాభి నుండి శబ్దోదయము కలుగుట ఏమి? అది – గాలి హృదయము వరకు, కంఠము వరకు వచ్చుట ఏమి? నాలుక, దవడలు, అంగిలి, దంతములు, పెదవులు, వీనిచేత నాపబడి, కొట్టబడి శబ్దము వెలివరచబడుట ఏమి? ఆ భావమీ శబ్దముగా నవతరించుటకు, ఈ జంతువుల యొక్క శరీరము లోని యవయవముల యొక్క సన్నివేశక్రమము హేతువగుట ఏమి? భావమునకు శబ్దమునకు సంబంధము లేదు. అది ఇదిగా మార్పు పొందినది. మార్పు పొందుటకీ జంతు శరీర యంత్రము నిర్మింప బడినది.

ఇట్లే – అదృశ్యము లైనవి సమాహితములైనవియు నైనవానిని, యంత్రముల ద్వారా మరియొక రూపమునకు మరలింపవచ్చును.”

సరే, శ్రీముఖుడు ఇలా ఆలోచించుకుంటూ వుండగా ఆ పురుషుడు మళ్ళీ గుహలోకి వస్తాడు. అప్పుడు విషయాలన్నీ చెప్తాడు. శ్రీముఖుడి మనసులోని ఆలోచనలని, ఉద్దేశ్యాలని కూడా చెప్పి శ్రీముఖుడిని ఆశ్చర్యపరుస్తాడు. ముందు అతని పూర్వుల చరిత్ర చెప్తాడు. “నీవు శాతకర్ణివి. అనగా ఆంధ్రుడివి. మీ పూర్వులలో ఒకనికి సంతానములేదు. ఒకనాడతనికి స్వప్నములో ఒక దేవత తోచి యిట్లనెను. ‘రేపుదయమున నీవు అడవికి పొమ్ము. అచట నొక సింహము మీద నొక బాలుడు కనిపించును. ఆ సింహమును చంపి యా బాలుని తెచ్చి పెంచుకొనుము. నీ వంశము తామరతంపరగా వృద్ధి పొందు’నని. అతడు మరునాడు కాంతారమున కేగగా కలలోనన్నట్లే కనిపించెను. ఆ సింహమునతడు బాణముతో కొట్టెను. ఆ సింహమొక గంధర్వుడై “రాజా! నా పేరు శాతుడు. నేనొక గంధర్వుడను. నా భార్య పేరు శుక్తిమతి. ఆమె చనిపోయెను. ఈ పిల్లవానిని నీకోసమే తెచ్చుచుంటినని చెప్పి అంతర్హితుడయ్యెను. నాటి నుండి మీ ఆంధ్రులు సింహధ్వజులు.” అని.

చెప్పి “ఇది కాణ్వాయనుల రాజ్యం నశించే కాలం, మీ పూర్వుడికి సింహం కనబడి కొడుకుని ఇస్తే, నీకు పులి కనబడి రాజ్యాన్ని ఇస్తోంది.” అంటాడు.
ఇక ఆ తర్వాత శ్రీముఖుని చరిత్రనీ, భవిష్యత్తునీ కూడా చెప్తాడు. “ప్రతిష్టాన నగరమున, ధాన్యకటకమున మీ ఆంధ్ర రాజులు వున్నారు. వారు భోగపరాయణులై, బలహీనులై వున్నారు. అసమర్ధమైన వైదిక మార్గంలో వున్నారు. వారికీ, నీకూ పడలేదు. నీవూ రాజవంశం వాడివే. నీకూ, ఇప్పుడు రాజుగా వున్నవాడికీ తాతల కాలం నుండీ రాజ్యం మీది అధికారం గురించి వివాదం వుంది. మీ తాత సాధువు అవడం వలన అప్పుడు వాళ్ళది పైచేయి అయింది. నువ్వు వాళ్ళతో పేచీ పడి నగరం విడిచి మగధ చేరావు. ఇక్కడ సైన్యంలో చేరి అంచెలంచెలుగా ఎదిగి మహాసేనానివీ, మంత్రివీ కూడా అయ్యావు. ఇపుడు రాజు సురావుకి నువ్వు ఎంత చెప్తే అంత. అతనికి నలుగురు రాణులు. ఆ నలుగురూ అతని నాల్గు ప్రాణాలు తీస్తున్నారు. మిగిలిన ఒక్క ప్రాణాన్నీ తీయడానికి నువ్వు సంకోచిస్తున్నావు. నీ చేతి మీదగా కాకుండా ఇంకెలాగయినా ఆ ప్రాణం పోతే ఇక నీకు తిరుగులేదు. సదానీరా నదీ ప్రదేశము నుండి భారతమున కొసవరకు ప్రాచ్యక దేశమనబడే ప్రాంతమంతా నీ అధీనంలోకి తెచ్చుకుని తర్వాత మళ్ళీ మగధములకు వచ్చి పశ్చిమ దిశకు విజృంభించవచ్చు. నిన్ను భారతదేశ చక్రవర్తిగా మన్నించని వాడుండడు.”

ఇదంతా చెప్పి ఇక్కడ ఆంధ్రుల గురించి కొన్ని వ్యాఖ్యలు చేస్తాడు. ఆంధ్రుల గురించి కాబట్టి అవి మనం చెప్పుకోవాలి. తప్పదు.
“ఆంధ్రులు కుత్సితులు! న్యాయమైన యూహ చేయని వారు! వారి వివేకము గొప్పదే కాని, వారి మనస్సు కుటిలమైనది! వారు పరాక్రమవంతులే కాని, తమ పరాక్రమము నుపయోగించు కొనుట వారికి తెలియదు! .. ఆంధ్రులు ఆత్మద్రోహులు! సంఘ ద్రోహులు! వేద ధర్మద్రోహులు! అని నారాయణుని (అంటే సురావు తండ్రి) యూహ! అతని యూహయే కాదు. భారతదేశమునందలి సర్వప్రాంతముల వారు మీ యాంధ్రులను గురించి యట్లే యనుకొనెదరు. దానికి తగినట్లు మీరు ప్రవర్తింతురు. ఏ ఇతర దేశములో నైనను వట్టి ఎడారిలో నొక దర్భమోడు లేచినచో అది మహావృక్షమని మన్నింతురు. మీ ఆంధ్రులు మహావృక్షములను దర్భమోడులని చెప్పుదురు. మీ జాతి లక్షణమది! మీ జాతి యన్నచో నాకెంతయో అభిమానము! మీది నాకిష్టమైన జాతి! నా కభిమతమైన జాతి!”
ఇంతకీ ఇదంతా చెప్పిన ఆ పురుషుడు ఎవరు? అది కూడా చెప్తాడు. అతను “జయద్రధుడు”. అతనే శ్రీముఖుని చిన్నతనంలో అతనికి ఖడ్గవిద్య నేర్పిన గురువు. ఆ విషయం అతను గుర్తు చేశాక శ్రీముఖుడు కూడా అతనిని గుర్తుపడతాడు. సురావుని చంపి శ్రీముఖుడిని చక్రవర్తిని చేస్తానని జయద్రథుడు అతనికి చెప్తాడు.

ఇక్కడ కొంచెం ఆగి కొంతకాలం క్రితం ఆంధ్రదేశం లో జరిగిన కథ చెప్పుకోవాలి. ఆంధ్ర రాజు చంద్రశేఖర శాతకర్ణికి ఒకసారి వేటకి వెళ్ళినపుడు ఒక కల వస్తుంది. ఆ కలలో ఎవరో “రేపు నీకు వేటకు వెళ్ళినపుడు ఒక యోధుడు కనబడతాడు. అతన్ని జయించ లేవు. బ్రతిమాలుకుని బయటపడతావు.” అని చెప్తారు. ఆ మర్నాడు అతను వేటకు వెళ్ళినపుడు అలాగే జరుగుతుంది.

[sarit11]

అడవిలో ఒంటరిగా చిక్కిన రాజుని ఒక యోధుడు జయించి “మీ ఆంధ్రుల ధనుర్విద్యా పాండిత్యము జగద్విదితం. కాని తుముల యుద్ధం వచ్చినపుడు మీరు వెనుకబడి పోతున్నారు. అందుకని మీ జాతిని నేను ఖడ్గావిద్యా నిపుణమును చేయుదును. మీరు చక్రవర్తులగుదురు. నేను నిన్నిప్పుడు వదిలిపెట్టెదను. నీవు పోయి నీ సైన్యముతో కలుసుకొనుము. నేను కొన్నాళ్ళకు ధాన్యకటకమునకు వత్తును. నీవు నన్ను నీ రాజ్యములో ఖడ్గవిద్యా గురువుగా చేయవలయును. ఆ వాగ్దానము చేసినచో నిన్ను వదిలిపెట్టెదను.” అంటాడు.

మా ఆంధ్రజాతి మీద నీకెందుకు ఇంత అభిమానం! అని రాజు అడిగితే, “అవి సుగుణములని నేను చెప్పను. భారతదేశమున నితరజాతులలో లేని యొక లక్షణము మీ యందున్నది. మీ జాతి వివక్ష లేని జాతి. దేని వెంటబడిన దాని వెంట పోయెడు జాతి. సృష్టిలో సర్వమైన వివేకము మీ జాతియందున్నది. సర్వమైన అవివేకమును మీ జాతియందే వున్నది. మరియొక జాతి, ఐనచో వివేకమైనది లేనిచో అవివేకమైనది. అదియో, ఇదియో, ఏ జాతిలోనైన నెక్కువ పాళ్ళుగా నుండును. మీ జాతిలో రెండును సరిసమానముగా నుండును. మీ జాతిలో నింకొక లక్షణ మున్నది. ఇంతటి వివేకము కలిగి, ఆ యవివేకము ఈవివేకమును భాసించనీయదు. ఇది మీలోనున్న విశిష్టత.” అంటాడు.

సరే ఆ లక్షణం వలన అతనికేం ప్రయోజనమో రాజుకి అర్థం కాదు. ఆమాటా అడుగుతాడు. దానికి “నేనొక కాలాకృతిని. అవివేకమును భాసింప జేయుటయే నాకు పరమ మైన యిష్టము. మీ జాతి ద్వారా దానిని భారతదేశమునం దంతటను వ్యాపింప జేయవలయునని నా యుద్దేశ్యము.” అని చెప్తాడు ఆ యోధుడు.
ఈసరికి మీకు అర్థమయ్యే వుంటుంది కదా, అలా మాట్లాడుతున్న యోధుడు జయద్రథుడు. అలా అతను ధాన్యకటకం చేరతాడు. శ్రీముఖుడు అప్పటికి చిన్నవాడు. ఆ సమయంలోనే జయద్రథుడు శ్రీముఖునికి ఖడ్గవిద్య నేర్పుతాడు. అలాగే ధాన్యకటకంలో వుండే మరో రాజవంశీయుడు నీలాంబర శాతకర్ణి యొక్క కూతురు జయద్రథికీ నేర్పుతాడు. ఆమె తల్లి లేని పిల్ల. శ్రీముఖుడి ఈడుదే. తండ్రి సరిగా గమనించుకోక పోవడంతో జయద్రథుడు, జయద్రథిల మధ్య వున్న గురు శిష్య సంబంధం పెడ త్రోవ పట్టి ఆమె ఒక పిల్లాడికి తల్లి అవుతుంది. ఊరి వాళ్ళు ఆ కుటుంబాన్ని వెలివేస్తారు.

రాజు జయద్రథుడిని దేశం నుంచి బహిష్కరించ వలసి వస్తుంది. అతడు భార్యనీ, పిల్లాడినీ కూడా వదిలేసి వెళ్ళిపోతాడు. గురువుగారిని బహిష్కరించినందుకు రాజధానిలో విప్లవం లేవదీసిన శ్రీముఖుడూ బహిష్కృతుడవుతాడు. అలా అతడు మగధ చేరి అంచెలంచెలుగా ఎదిగి మహాసేనానీ, మంత్రీ అయ్యాడు. ఇదంతా జరిగి దాదాపుగా ఇరవై ఏళ్ళు. ఇప్పుడు పెరిగి పెద్దవాడైన ఆ జయద్రథుడి కొడుకు (అతని పేరు కూడా జయద్రథుడే) తండ్రిని వెదికేందుకు బయల్దేరాడు.
ధాన్యకటకానికి సంబంధించిన మరో కుటుంబం గురించి కూడా చెప్పుకోవాలి. గంగాధర శాతకర్ణి కుటుంబం. ఆ కుటుంబానికీ గోముఖ శాతకర్ణి (అంటే శ్రీముఖుని తండ్రి) కుటుంబానికీ సరిపడదు. రాజయిన చంద్రశేఖర శాతకర్ణికి సంతానం లేదు. మగధ రాజ మహాసేనానిగా ఎదిగిన శ్రీముఖ శాతకర్ణి రేపు ఆంధ్ర రాజ్యాన్ని వశం చేసుకుంటే అది గంగాధర శాతకర్ణి కుటుంబాన్ని ఇబ్బంది పెడుతుంది. దానిని నివారించడం ఎలా?

ఆ గంగాధర శాతకర్ణికి మగ సంతానం లేదు. పద్మరాణి అనే కూతురు వుంది. మహా ధానుష్కుడు, ఖడ్గవిద్యా నిపుణుడు అయిన గంగాధరుడు కొడుకు వుంటే అతన్ని మహావీరుడ్ని చేసి శ్రీముఖుడికి ఎదురుగా నిలిపేవాడే. లేడు కనుక, కూతురు పద్మరాణిని సురావుకి భార్యని చేయడం ద్వారా శ్రీముఖుడిని ఎదుర్కోవాలని అనుకుంటాడు. సురావు బ్రాహ్మణుడు, తాము క్షత్రియులు – అయినప్పటికీ ప్రయత్నించాలనుకుని పద్మరాణి ని గిరివ్రజపురం పంపుతాడు. అలా పద్మరాణి సురావుకి ప్రియురాలు, మగధకి రాణి అవుతుంది.

[sarit11]

పద్మరాణికి పాండిత్యము, సౌందర్యము రెండూ వున్నాయి. ఆ విషయం చెప్పే సందర్భంలో లోకమునకు సౌందర్యము కావలయునా, పాండిత్యము కావలయునా? అని ఒక ప్రశ్న వేసి ఆ ప్రశ్నకి జవాబు ఇలా చెప్తారు విశ్వనాథ. “సౌందర్యమే కావలయును. అపుడపుడు వినోదమున కయ్యెడిది పాండిత్యము. అనుభూతి కయ్యెడిది సౌందర్యము. లోకము మాట యట్లుంచి వైయక్తికముగా పురుషుడు గాని స్త్రీ గాని తమ సౌందర్యమును మన్నించుకొన్నట్లు పాండిత్యమును మన్నించుకొనరు. ఇది జీవుని యొక్క లక్షణము.” దానికి ఇంకొంత వివరణ కూడా ఇచ్చారు. నాకు వెంటనే ‘నిజమే’ అని అనిపించలేదు. ఆయన ఇచ్చిన వివరణ యవ్వనం వరకూ సరిపోతుంది కానీ జీవితం మొత్తానికీ సరిపోతుందా అని సందేహం వచ్చింది. ఆయన చెప్పిన విషయాన్ని తేలికగా తీసేయలేము కనుక ‘ఇంకొంచెం ఆలోచించాలి. పరిశీలించాలి’ అనుకున్నాను.

ఇక సురావు గురించి చెప్పాలంటే అతడు గొప్ప పండితుడు కానీ స్త్రీలోలత్వం అనే ఒక బలహీనత వుంటుంది. ఒక అధ్యాయం మొత్తం అంటే తొమ్మిది పేజీలు  కేవలం అతని ఆలోచనలు వ్రాస్తారు రచయిత. వాటిలో ఒకటి చెప్పుకుందాం.

“.. ఈ ఆకాశమేమి? ఈ సముద్రమేమి? ఈ దిక్కులేమి? ఈ దేశములేమి? ఈ జనమందరు నిట్లు పుట్టుచుండుట యేమి? ఎవనికి వాడీ సృష్టి నంతయు యేదో తలక్రిందులు చేయుచున్నాననుకొనుట యేమి? వాడు తలక్రిందులు సేయుట యంతయు కలిపి ముప్పది నలుబది ఏండ్లు, కాదా యరువది ఏండ్లు. ఇంకను వీలు మిగిలినచో వంద ఏండ్లు. అంతకంటే మించి లేదు కదా! దాని కొరకు వాని యారాటమెంత? ఈ అనంత కాలములో వందేండ్లే సూక్ష్మాతి సూక్ష్మమైన కాలము. పాతికేండ్లు, పరక ఏండ్లు లోకము నానిపట్టికొని సంతోషించెడి వారి సంగతి నింక నేమి చెప్పవలయును? అందరును లోకమున కుపకారము చేయవలయుననెడి వారే. ఎవ్వడును తాను తరించెడి వాడు లేడు. ఇతరులను తరింప చేయవలయుననెడి వాడే. పెద్దలు లోక మజ్ఞాన దూషితమని చెప్పుదురు. ఆ యజ్ఞానము వేయివిధములుగా నుండవచ్చును. సర్వ విధములైన యజ్ఞానములలో మకుటాయమానమైన యజ్ఞానము పరులను తరింపజేయువలయునన్నది. అది నిజముగా లోకోపకార బుద్ధి కాదు. స్వోపకార బుద్ధి!”

(ఇలాంటివి చదివినపుడు.. అరే, చిన్నప్పుడే ఈయన రచనలు చదవకుండా ఈ విషయాలన్నీ మనం జీవితంలో బోలెడంత సమయం వృథా చేసి కష్టపడి నేర్చుకున్నాం కదా అని దిగులేస్తుంటుంది నాకు. ? )

శిశునాగ వంశంలో ఎనిమిదో రాజైన ఉదయనుడు భాగీరథికి దక్షిణ తీరంలో కుసుమపురం అనే పట్టణాన్ని నిర్మించాడు. అదే తర్వాత పాటలీపుత్రం అయింది. శిశునాగ వంశంతో మొదలుపెట్టి ఇప్పటి కాణ్వాయన వంశం దాకా మగధ రాజులందరికీ గిరివ్రజపురమే రాజధాని. కానీ ప్రతి వంశంలోనూ చివరికొచ్చేసరికి రాజులు భోగపరాయణులు అవడం, అలాంటి వారు విలాసార్థం రాజధానిని వదిలిపెట్టి పోయి పాటలీపుత్రం చేరడం వుంది. ఇప్పుడు కాణ్వాయన వంశంలో చివరివాడైన సురావు కూడా అలా పాటలీపుత్రంలో విలాసాలలో మునిగి వుంటే శ్రీముఖుడు రాజధాని గిరివ్రజపురంలో వుండి వ్యవహారాలన్నీ చూసుకుంటున్నాడు.
సరే ఇప్పుడు శ్రీముఖుడు తనకి రాజ్యం మీద ఆశ వున్నా తనంతట తాను రాజయిన సురావుని చంపే ఆలోచన చేయడు. ఏదో ఒక విధంగా అది జరిగి రాజ్యం తన చేతికి వస్తే మాత్రం అతనికి సంతోషమే. ఇది తెలిసిన జయద్రథుడు సురావుని చంపడం అనే పని తానే నిర్వహించి శ్రీముఖుడిని చక్రవర్తిని చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. అందుకోసమే అతడు ఇరవై సంవత్సరాలు శ్రమపడి “పులిమ్రుగ్గు” అనే విద్యలో నేర్పు సాధించాడు. ఆంధ్ర దేశ అడవులలో వున్న శబరుల దగ్గర, ఇంకా ఇతర దేశాలలో వున్న ఆటవికుల దగ్గర ఎన్నో విషయాలు సేకరించి మొత్తానికి ఆ విద్యని సాధించాడు.

[sarit11]

ఇక పథకం అమలు చేయదలచి పాటలీపుత్రం వచ్చి పద్మరాణిని కలుసుకుంటాడు. ఆమెకి అతనంటే సదభిప్రాయం కలగకపోయినా అతనితో గొడవెందుకులే అనుకుని, అంత పండితుడైన సురావుని ఇతనే విధంగా ప్రలోభ పెట్టగలడులే అనుకుని రాజదర్శనం చేయిస్తుంది. అక్కడే ఆమె పొరబడుతుంది. అంతటి పండితుడు అయిన రాజూ జయద్రథుడి మాయలో పడతాడు.

అందమైన పద్మరాణి పులిగా మారితే ఎలా ఉంటుందో చూడాలని ఉందన్న విపరీతమైన కోరిక కోరతాడు. పద్మరాణి వారించినా ఇందులో ప్రమాదమేమీ ఉండదనీ, పులిగా మారినా ఆ కాస్త సమయంలో అంటే మళ్ళీ మనిషిగా మారే లోపల ఆమె తన పుర్వజ్ఞానాన్నేమీ మరచి పోదనీ, ఎవరికీ హాని చేయదనీ నచ్చచెప్పి రాజు ఆమెని ఒప్పిస్తాడు.

అప్పుడు జయద్రథుడు రాజునీ, రాణినీ బలిమఠం దగ్గరి అడవులకి తరలిస్తాడు. అంటే మొదట జయద్రథుడు, శ్రీముఖుడు కలుసుకున్న చోటు. తోహారు, శ్రీముఖుడు కలిసి పులిమనిషి కోసం వెతికిన చోటు.

అక్కడ ఆ అడవిలో ఒక చిన్న భవనం నిర్మించబడుతుంది. రాజు తన భార్య తోనూ, కొంత పరివారం తోనూ వేట కోసం వస్తున్నాడని, ఆ భవనంలో కొన్నాళ్ళు నివాసం చేస్తాడని ప్రచారం జరుగుతుంది. భవననిర్మాణం పూర్తవగానే రాజు వస్తాడు.

మరొక ప్రక్కన జయద్రథుడిని వెతుకుతూ బయల్దేరిన అతని కొడుకు (చిన్న జయద్రథుడు) కూడా ఈ అడవులకే చేరతాడు. అతను ధాన్యకటకంలో తమ కుటుంబాన్ని వెలివేసినప్పటికీ మాతామహుడి శిక్షణతో బుద్ధిమంతుడిగా తయారయ్యి, తన సద్గుణాలతో ఊర్లో మంచి పేరు తెచ్చుకుంటాడు. రాజు మంచి ఉద్యోగం కూడా యిస్తానంటాడు. అయితే అతడు ఉద్యోగం కన్నా తండ్రిని వెతకడం ముఖ్యంగా భావించి ఇల్లు వదిలి బయల్దేరతాడు. తన తండ్రిని గురించిన వివరాలు ఒక ఆటవికుడైన వృద్ధుడికి తెలిసివుంటాయని ఊహించి మొదట అతని దగ్గరకి వెళ్ళి అతన్ని ప్రశ్నిస్తాడు. అతను కొంత బెట్టు చేసి ఆ తర్వాత ‘తండ్రి కనబడినపుడు ఆయన ఏం చెప్తే అది చేస్తాను’ అని వాగ్దానం చేస్తే చెప్తానంటాడు.

వాగ్దానం అంటే అది మామూలు వాగ్దానం కాదు. ఎముకలు, ఎర్రనీళ్ళు, రకరకాల వస్తువులు, వికారపు బొమ్మలు మొదలైన వాటన్నిటి మధ్యా కూర్చోపెట్టి చేయించిన ఒక ఆటవిక ప్రతిజ్ఞ. అది తప్పిన వాడిని అడవి కుక్కలు బ్రతికుండగానే పీక్కుని తింటాయి!

అలాంటి ప్రతిజ్ఞ చేయించాక “నువ్వు మళ్ళీ వెనక్కి తిరిగి ధాన్యకటకం వెళ్ళకూడదు. అడవుల్లోనే తిరుగుతూ వుండాలి. మూడేళ్ళ తర్వాత బలిమఠం దగ్గర వున్న అడవులలో నీ తండ్రి నీకు కనిపిస్తాడు. అయితే అతను మనిషి రూపంతో కాక పులి రూపంతో కనిపిస్తాడు.” అని చెప్తాడు. ఇలా వాగ్దానం చేయించుకోమనీ, ఆతర్వాత ఈ విధంగా చెప్పమనీ – యిదంతా కూడా జయద్రథుడే తనకు చెప్పాడని కూడా ఆ వృద్ధుడు చెప్తాడు.

చిన్న జయద్రథుడి వాలకం గమనించిన ఆ వృద్ధుడు – ‘బహుశా నీకూ నీ తండ్రికి పొసగదు. ఈ ప్రతిజ్ఞ నీకు ప్రమాదకారి అవుతుందేమో’ అని కూడా అంటాడు. చిన్న జయద్రథుడు ‘ఈ శబర మంత్రాలు నన్నేమీ చేయలేవు. నాకు భయం లేదు.’ అంటాడు. ఎందుకంటే అతను కృష్ణ భక్తుడు! తన తాతగారు ఉపదేశించిన మంత్రాన్ని నిష్టగా జపిస్తున్న వాడు. అడవిలో వున్నప్పుడు కూడా సూర్యోదయానికి ముందే స్నానం చేసి, సంధ్యావందనం చేస్తాడు. అడవిలో మరోపని లేదు కాబట్టి రోజంతా మంత్రాన్ని జపిస్తూనే వుంటాడు.

సరే అతని ధైర్యం అతనిది కానీ చదువుతున్న మనకి భయమే కదా! కోటి జపం చేస్తే ఆ మంత్రం అతనికి సిద్ధిస్తుందనీ, ఆలోపల తండ్రి కనిపించక పోతే మంచిదనీ చూచాయగా ఒకచోట చెప్పి, ఇక అక్కడినుంచీ ఇంకా లక్ష చేయాలి, యాభైవేలు చేయాలి అంటూ మధ్య మధ్యలో లెక్కలు చెప్పి మనల్ని భయపెడుతుంటారు రచయిత.

సరే, అలా బలిమఠం చేరిన చిన్న జయద్రథుడు తోహారుని కలుసుకుని తండ్రిని (పులిమనిషిని) వెతకడంలో తనకి సహాయం చేయమని అడుగుతాడు. తోహారు సహాయం చేసేందుకు అంగీకరిస్తాడు కానీ అంతకుముందే తాను పులిమనిషిని చూసానన్న విషయం చెప్పడు. ఇద్దరూ కలిసి వెతుకుతుంటారు.

[sarit11]

ఇక్కడ్నుంచి కథ రాజు, రాణి, పెద్ద జయద్రథుడు, చిన్న జయద్రథుడు, తోహారు – వీళ్ళతో ఆ బలిమఠం అడవిలో నడుస్తుంది. అప్పటివరకు ప్రాధాన్యత లేని చంద్రరేఖ అనే మరో పాత్ర కథ నడిచేందుకు కారణమవుతుంది.

కొడుకు తండ్రిని కనిపెడతాడా? ఆయనకి సహాయపడతాడా? పద్మరాణి పులి అవుతుందా? ఎవరినైనా చంపేస్తుందా? జయద్రథుడు రాజుని చంపగలుగుతాడా? చంపి తప్పించుకోగలుగుతాడా?

ఈ ప్రశ్నలకి సమాధానాలు దొరికే చివరి నలభై పేజీలూ ఉత్కంఠగా నడుస్తాయి. ఈ భాగంలో తోహారు, చిన్న జయద్రథుడు – వీళ్ళిద్దరి మధ్యా స్నేహాన్ని రచయిత చెప్పిన తీరు నన్ను ఆకట్టుకుంది. చెప్పడం అంటే పెద్ద ప్రత్యేకించి ఏమీ చెప్పరు. కానీ చెప్పకుండానే ఏదో చెప్తారు. స్వచ్ఛమైన మనసులు గల ఇద్దరు మనుషుల గురించి ఏం చెప్పారో తెలియకుండానే ఎంతో చెప్తారు.

నాగరికులు, జానపదులు, ఆటవికులు – కథలో భాగంగా వీళ్ళ ముగ్గురి గురించీ చెప్పిన ఒకటి రెండు విషయాలు కూడా ఆకట్టుకున్నాయి.
1) రాజకులములో నున్నవారికి నచ్చెరువు తక్కువ. జానపదుల కంతకంటె తక్కువ. ఆటవికులకు మరియు తక్కువ.
2) కొందరి ప్రకృతిలో ఒకపని చేయవలయునని అనుకున్నచో అది ఆరు నూరయినను, యిట్లుదయించెడి సూర్యుడట్లుదయించినను వారు మానివేయుట యుండదు. ఇట్టి ప్రకృతి నాగరకుల యందు తక్కువగా, జానపదులయందు కొంత యెక్కువగా, ఆటవికులయందు సమృద్ధిగా ఉండును.

ఈ విషయాలు ఊరికే కథకి సంబంధం లేకుండా చెప్పే పరిశీలనలు కావు. కథలో ఒకడు ఒక విధంగా ప్రవర్తించడం వుంటుంది. వాడు అలాగే ప్రవర్తించడం కథా గమనానికి అవసరమయి వుంటుంది. అటువంటి సందర్భంలో ఆ ప్రవర్తనకి సమర్ధనగా వచ్చే ఇలాంటి పరిశీలనలు పాఠకుడికి కథనీ, సమాజాన్నీ కూడా సందేహాలు లేకుండా అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగిస్తాయి.

ఈ నవలలోని కథ, కల్పనలు – స్థూలశరీరం గురించీ, సూక్ష్మ శరీరం గురించీ నాకు కొన్ని సందేహాలను కలిగించాయి – సూక్ష్మశరీరం స్థూలశరీరాన్ని ఏర్పర్చుకోవడంలో వుండే నియమాలు, అవకాశాలు, శక్తులు, వాటి పరిమితులు మొదలైన విషయాల గురించి. ఆ సందేహాలను తీర్చుకునేందుకు నేను చేసిన ప్రయత్నాలు ఆ విషయాల పట్ల నా స్పష్టతని పెంచాయి. అంతకుముందు విన్న, చదివిన విషయాలను ఈ కథ ఆధారంగా విశ్లేషించుకోవడం వలన అవన్నీ ఇంకొంచెం బాగా అర్థమయాయనిపించింది.

ఇక నవల చదువుతున్నపుడు ఈ పులిమ్రుగ్గులోని కొన్ని గీతలను రచయిత కలపకుండా వదిలేశారని అనిపించింది.

కొడుకు తన దగ్గరికి వచ్చేందుకు అంత పటిష్టమైన ప్రణాళిక రచించిన జయద్రథుడు, తాను చెప్పిన పని చేసేందుకు తీవ్రమైన ప్రమాణం చేయించడం ద్వారా అతన్ని తన పథకానికి సిద్ధం చేసిన జయద్రథుడు, ఆ కొడుకుతో ఏమి చేయించాలనుకున్నాడో చెప్పడు. అతని సహాయం తీసుకోడు. అలాగే శ్రీముఖుడిని కూడా తన పథకానికి తోడ్పడేలా సన్నద్ధం చేస్తాడు కానీ, తర్వాత అతని సహాయమేమీ తీసుకోడు.

అలాగే చిన్న జయద్రథుడి మంత్రజపం. అది పూర్తవడం కథకి ఉపయోగపడుతుందేమో, అప్పుడేదయినా విచిత్రం జరుగుతుందేమో అనుకున్నాను కానీ అదేమీ లేదు. ఆ మంత్ర జపం ఇంకొక పాతికవేలు చేయవలసి ఉండగానే నవల పూర్తయి పోయింది.

అయితే, ఇవన్నీ ఉత్కంఠ పెంచేందుకు వాడుకున్న అంశాలని అనుకోవచ్చు. అలాగే, కొడుకు తనకు ఉపయోగపడేవాడిలా లేడని గ్రహించి, జయద్రథుడు అతని సహాయం తీసుకోలేదనీ, అయినా తాను అనుకున్న పని ఎలాగూ మరోరకంగా నెరవేరుతోంది కనుక అతన్ని ఉపయోగించుకోలేదనీ అనుకోవచ్చు. ఎందుకైనా మంచిదని రెండు మూడు పథకాలు రచించి పెట్టుకున్నాడు, వాటిలో ఒకటే ఉపయోగించుకున్నాడు అని అర్థం చేసుకోవచ్చు.

ఇకపోతే ఒక చిన్న పొరపాటు గమనించాను ఈ నవలలో. మొదటి అధ్యాయము చివర్లో జయద్రథుడు, శ్రీముఖుడు గుహలో మాట్లాడుకున్నాక జయద్రథుడు అతనిని ‘పడవకొయ్య మీద తీసుకొనిపోయి తోహారు వద్ద దించెను’ అని వుంటుంది. అయితే ఏడవ అధ్యాయం చివర్లో తోహారు పులిమనిషి వ్యవహారాన్ని రహస్యంగా భావించినందువల్లా, అసలు విషయమేమిటో తనకే స్పష్టంగా తెలియనందువల్లా తనలోనే దాచుకున్నాడనీ, చిన్నజయద్రథుడికి వెంటనే చెప్పలేదనీ వివరించిన సందర్భంలో “మహాసేనాని (అంటే శ్రీముఖుడు) తరువాత తన్ను కలిసికొనలేదు. తనకు వార్త పెట్టలేదు. తనంతట తాను పోయి మహాసేనానితో ఈ విషయము మాటాడుటకు వీలు లేదు. అది సాధ్యమగు విషయము కాదు. ఆనాడు సేనాని వెంట తానుకూడ దిగి ఈదికొని పోయినచో నేమయ్యెడిదో తెలియదు. సేనాని నివారించెడి వాడు. ఆ సేనాని యెచ్చటికి పోయెను? తిరిగి ఎప్పుడు వచ్చెను? గిరివ్రజ పుర మెప్పుడు చేరెను? ఈ సంగతు లేమియు తోహారునకు తెలియవు.” అని వుంటుంది. చాలా చిన్న పొరపాటే కానీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ గారి రచనలలో ఇలాంటి పొరపాట్లు సాధారణంగా దొరకవు కాబట్టి దొరికినపుడు కొంచెం ఆశ్చర్యం కలుగుతుంది.

*****

[sarit11]

అమృతవల్లి – కవిసమ్రాట్ శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ

ఇది ఏడవ నవల.
ఆరవ నవల అయిన అశ్వమేథము శుంగ వంశపు రాజైన పుష్యమిత్రుడు రాజ్యానికి వచ్చిన కథని చెప్తుంది. ఈ శుంగవంశపు రాజులు పదిమంది. వారిలో చివరి రాజు దేవభూతి. అతనికే క్షేమభూతి అనే పేరు కూడా వుంది.

ఈ క్షేమభూతి కాముకుడై రాజ్యాన్ని మంత్రులకి అప్పగించి దుష్టముగా ప్రవర్తిస్తూ ఉంటాడు. ఆయన మంత్రి వాసుదేవుడు. ఈ వాసుదేవుడు కాణ్వాయన బ్రాహ్మణ వంశమునకు చెందినవాడు. ఈ కథ కలియుగ రాజవృత్తాంతములో, భాగవతంలో వుంది. దానికి కొంత కల్పన జోడించి ఈ నవల వ్రాశారట విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు.
దేవభూతి తన మంత్రి అయిన వాసుదేవుని కూతురు అందగత్తె అని విని, ఆమెను నమ్మకము మీద పిలిపించి, ఆమె భర్తను చంపించి, ఆమె భర్త వేషమును తాను వేసుకుని ఆమె వద్దకు పోవడం, ఆమె అతనిని నిరాకరించడం, అతడు బెదిరించగా ప్రాణాలు వదలడం జరుగుతుంది. ఆ వార్త విన్న వాసుదేవుడు దుఃఖించి, రాజు మీదకి విషకన్యను ప్రయోగించి రాజును చంపుతాడు. – ఇది కథ.
కథలోని విషాంగన వారాంగన. ఈ నవలలోని విషాంగన ఈ కథలోని నాయిక అయిన అమృతవల్లి. ఆమె కూడా బ్రాహ్మణ స్త్ర్రీయే.
ఈ విషయమంతా పీఠికలోనే వివరించబడుతుంది. నవల శ్రీమాలి, అమృతవల్లి అనే ఇద్దరు స్నేహితురాళ్ళ మాటలతో ప్రారంభమవుతుంది. శ్రీమాలి తండ్రి వాసుదేవుడు కోసల రాజ్యమునుండి వచ్చాడు. అమృతవల్లి తండ్రి హరిసేనుడు మిథిల నుండి వచ్చాడు. వాసుదేవుడు మగధరాజ్యానికి మహాసేనాధిపతి. హరిసేనుడు ఒక చిన్న ప్రభువు.

[sarit11]

ఈ స్నేహితురాళ్ళు ఇద్దరూ అక్కచెల్లెళ్ళు కాకపోయినా చూడటానికి ఒకేలా వుంటారు. కానీ రూపంలో ఎంత సామ్యమున్నా మనసులలో చాలా భేదం వుంది. అది వారి ప్రవర్తనలో కనిపిస్తూనే వుంటుంది. ఒకరు లేడి అయితే మరొకరు చిరుతపులి. వీళ్ళని గురించిన ఈ పరిశీలన విదురుడు అనే వృద్ధునిది. అతడు గిరివ్రజపురంలో వుండే ఒక శూద్ర వృద్ధుడు. పిల్లలంటే అతనికి ముద్దు. ఎప్పుడూ ఎందరో పిల్లలు అతని చుట్టూ చేరి అతను చెప్పే కథలు, కబుర్లూ వింటూ వుంటారు. అతని తమ్ముడు జయద్రథుడు. ఆ అన్నదమ్ములిద్దరూ కూడా భిన్న ధ్రువాలు. నవలలో జయద్రథుడు నేరుగా మనకి పరిచయం కాడు. ఇతరుల సంభాషణల ద్వారానే చెప్పబడతాడు. ఆ జయద్రథుడి దగ్గరకి శ్రీమాలి ఎక్కువగా వెళ్ళదు కానీ అమృతవల్లి వెళ్తూ వుంటుంది.

ఈ స్నేహితురాళ్ళు చెప్పుకునేవి మామూలు కబుర్లు కావు. పెద్ద పెద్ద చర్చలు, విశ్లేషణలు. మొదటి ఘట్టంలోనే వారి సంభాషణ ఇలా వుంటుంది-
“ఓసి శ్రీమాలీ! నీకొక్కమాట చెప్పెదను వినుము. ఈ సృష్టిలో నొక రహస్యము కలదు. మంచిని చెడ్డగా చెప్పవచ్చును. చెడ్డను మంచిగా చెప్పవచ్చును. పరమేశ్వరుడు సర్వజనులకు మనస్సను దానినిచ్చెను. ఆ మనస్సునకు గల శక్తి ముందు దానిని సృష్టించిన పరమేశ్వరుడు కూడ నిలువలేడు. అది ఆ పరమేశ్వరుని కాదనగలదు. వాని నౌననగలదు. ఉన్నాడు లేడని ద్విదాభూతముగా కూడ చెప్పగలదు. మొదట లేడు తరువాత నున్నాడనగలదు. దాని యిష్టము వచ్చినట్లు చెప్పగలదు. దీని పేరు పాండిత్యము. నీవు పండితురాలవు. మీ నాయనగారు పండితులను పెట్టి నీకు చదువు చెప్పించినాడు. మా నాయనగారు నాకు చెప్పించినాడు. మన యిద్దరకు పట్టిన దుర్దశ యిదియే. మనము చదువుకొనక పోయినచో మనమెంతయో బాగుపడెడివారము. చదువుకొన్నాము. చెడిపోతిమి.”
ఇక్కడ మొదలయ్యి ఇంకా చాలా లోతులకి వెళ్తుంది ఆ సంభాషణ.

సరే, తర్వాతి సన్నివేశంలో వాళ్ళిద్దరూ కాలంజరి అనే స్త్రీని వెతుక్కుంటూ ఆమె యింటికి వెళ్తారు. ఆమె ఒక సోదె చెప్పే స్త్రీ. ఆమె దగ్గరికి వెళ్ళి సోదె చెప్పించుకోమన్న సలహా జయద్రథుడు యిస్తాడు అమృతవల్లికి. నిజానికి ఉన్నతకుటుంబాలకు చెందిన ఆ యిద్దరు అమ్మాయిలూ వెళ్లదగిన చోటు కాదు అది. అయినా వెళ్తారు. అక్కడ కాలంజరి కొంత పెడసరంగా మాట్లాడుతుంది. వినయంగా వుండే శ్రీమాలి దానిని పట్టించుకోదు కానీ అమృతవల్లి చిరాకు పడుతుంది. తర్వాత వాళ్ల మధ్య సామరస్యం ఏర్పడుతుంది. ఆ సన్నివేశచిత్రణా, అక్కడ వాళ్ళ పాత్రచిత్రణలో విశ్వనాథ చూపే సూక్ష్మాంశాలు గొప్పగా అనిపిస్తాయి. ఈ సంభాషణ చూడండి.

కాలంజరి అమృతవల్లితో అంటోంది.
“ఆమెది సాధువైన ప్రకృతి. నీది అంత సాధువు కాదు. ఆమె తాను గొప్ప యింటి బిడ్డ అయినను లేచి నిలుచుండి దీనారము పులి తల మీద పెట్టినది. పోయి సోదెకు కావలసిన సామాగ్రి కొని తెచ్చినది. నిన్ను బతిమాలి లోనికి తీసుకొని వచ్చినది. ఆమె యందు వినయమున్నది. మంచితనమున్నది. పరిస్థితులకు ఒదిగి ప్రవర్తించెడు లక్షణమున్నది. నీయందది లేదు. నీ ప్రకృతి తాటిపట్టె కెదురుదేకును. నీ యందును మంచితనము కలదు. ఆ మంచితనము తరువాత భాసించినది. నేను నిన్ను చూసి నవ్వితిని. నీవు సహజముగా మంచిదానవు గనుక నా యందు ప్రసన్నవైతివి. సహజముగా మంచి లక్షణములు లేని స్త్రీ అయినచో, నీ వలె పైకి నింతటి అధికారిక భావము ప్రదర్శించు స్త్రీ అయినచో, నా నవ్వును చూచి తిరస్కరించును. నేను క్షుద్రకుల స్త్రీని. మీరుత్తమకుల సంజాతలు. ఒక యుత్తమకుల సంజాత అయిన స్త్రీ, క్షుద్రకుల స్త్రీ యొక్క స్నేహపూర్వకమైన మందహాసమును పాటించునా? పాటించదు. పాటించుట కూడ తన గొప్పదనమునకు భంగ మనుకొనును. నీవట్లనుకొనలేదు. అందుచేత నీ యాత్మ వస్తువు మంచిది.”
ఇదీ విశ్వనాథ పాత్రలని చిత్రించే పద్ధతి. “శ్రీమాలి, అమృతవల్లి అని ఇద్దరు అమ్మాయిలు వుంటారు. వాళ్ళలో ఒకరు వినయంగా వుంటారు. మరొకరు అహంకారంగా వుంటారు.” – ఇలా యింత సామాన్యంగా వుండదు పాత్రలని పరిచయం చేసే పద్ధతి. పైకి కనబడే వారి పనులు, పద్ధతులే కాక అంతరంగాలు, సంస్కారాలు కూడా పరిచయం చేయబడతాయి. ఒక్కొక్కసారి రచయితద్వారా. ఒక్కొక్కసారి మరొక పాత్రద్వారా.

అంతే కాదు ఇక్కడ గమనించవలసిన మరో అంశం ఏమిటంటే ఈ మూడు స్త్రీ పాత్రలూ కూడా ఇంత సూక్ష్మంగా అవతలి వారిని అర్థం చేసుకోగల తెలివైన పాత్రలు. సరే యింతకీ ఈ సన్నివేశంలో కాలంజరి భవిష్యత్తులో ఏం జరగబోతోందో సూచనప్రాయంగా చెప్పేస్తుంది. అంటే పీఠికలో చెప్పబడిన కథ మొత్తం చెప్పేస్తుంది. శ్రీమాలి రాజుచే వంచించబడి మరణిస్తుందనీ, ఆ పగ తీర్చుకునేందుకు అమృతవల్లి విషకన్యగా మారి రాజు మరణానికి కారణమవుతుందనీ – ఈ కథంతా మనకి నవల రెండో సన్నివేశంలోనే విప్పేస్తారు రచయిత. అయినా మనకు తెలిసిపోయిన ఆ కథని మనచేత మళ్ళీ పట్టుగా చివరివరకూ చదివిస్తారు!
ఇలాంటి అద్భుతమైన పాత్రచిత్రణతో, సంభాషణలతో. ఈ సన్నివేశం లోదే మరొక సంభాషణ చూడండి. సోదె చెప్పించుకోవడానికి వచ్చిన శ్రీమాలి, అమృతవల్లులు కాలంజరికి రెండు దీనారాలు యిస్తారు. ఆమె అంతకు ముందు ఎన్నడూ దీనారాలు చూసి ఎరుగదు.

[sarit11]

“ఇవి దీనారాలా! ఇవి నాకెందుకు పనికొస్తాయి? వీటితో బియ్యం వస్తాయా! ఉప్పులు పప్పులు వస్తాయా! నగలు చేయించుకోవడానికి తప్ప ఇంకెందుకూ పనికి రావట కదా యివి!” అంటుంది. అదేమిటంటే, “ఉప్పుపప్పులు వీటితో కొనడం నేనెప్పుడూ చూడలేదు. వాటన్నిటికీ ఒక వస్తువు యిచ్చి ఇంకొక వస్తువు తీసుకుంటాం. ఇవి తినేవి కావు కదా, వీటినేమి చేస్తాం?” అని అడుగుతుంది.

“అలా కాదు, ప్రతి వస్తువుకీ వెల వుంటుంది. వెల అంటే ధనం. ధనం అంటే ఈ దీనారాలు.” అని అమృతవల్లి వివరించబోతుంది. అపుడు కాలంజరి ఇలా అంటుంది. “వస్తువులకు వెల యుండదు. వస్తువులకుపయోగ ముండును. ఆహారపదార్థములకు భుజించుటకు వీలయిన లక్షణముండును. అనుభవించుటకు అవి యోగ్యమైనవి. ఒక అనుభవించు వస్తువునకు మరియొక అనుభవించు వస్తువునకు సమానత్వముండవచ్చును. అది దానికి దీనికిని సంబంధము. వానిలో సమానత్వము లేకపోయినను నష్టము లేదు. జీవితము యొక్క పరమార్థ మనుభూతి కనుక శేరు గోధుమలకు నొకప్పుడు పావుశేరు పెసలు రావచ్చును. మరియొకప్పుడు పావుశేరులో సగమే రావచ్చును. వెండి బంగారముల విషయములో నిట్టి వ్యత్యాసము వహించుట కష్టము.”

కష్టమెందుకు అంటే “ఈ వెండి బంగారములు ధరించుటకు తప్ప పనికి రావు. అవి ధరించక పోయినను మనుషులు బ్రతుకవచ్చును. ఆహారపదార్థములు మనుషులు బ్రదుకుటకు కావలసినవి. వెండి బంగారములు బ్రతుకుటకు అక్కరలేనివి. వానికి వీనికి సమానత్వమెట్లు?” అని ప్రశ్నిస్తుంది. సరే, ఈ సంభాషణ అంతా అయ్యాక శ్రీమాలి “అయితే మా దీనారాలు నీకుపయోగింపవు అన్నమాట” అంటే “ఎందుకు వుపయోగించవు? నేను మెడలో కట్టుకుంటాను.” అంటుంది. “బ్రతకడానికి మెడలో కట్టుకోనక్కర లేదు కదా!” అంటే “వ్యర్థమైన ఒక భావముననుభవించుటకు కట్టుకొందును. చూసి పోవడానికి వారూ వీరూ వస్తారు. నాకు బేరాలు పెరుగుతాయి. బియ్యం వస్తాయి.” అన్నది సమాధానం.

ఈ కాలంజరి భర్త కాలజ్ఞానం పాటలు పాడుతూ వుంటాడు. అంటే భూతభవిష్యద్వర్తమానాలను గురించి చెప్పే పాటలు. అయితే అవి పాడితే కొన్ని చిక్కులు వున్నాయని, ఆరువందల ఏళ్ళ క్రితం నాటి చాణుక్యుడి కుటిలత గురించి పాడితేనే ఒకసారి ఒక గ్రామంలో ఆ చాణుక్యుడి వంశానికి చెందిన వారు దండించారని, అటువంటిది ఇప్పటి విషయాలు, ఇప్పటి రాజ్యంలో జరుగబోయే మార్పులు మొదలైనవి చెప్తే ఇంకేమవుతుందో తెలియదని అంటుంది కాలంజరి.
“మేము పేదవాళ్ళం. పుట్టినవాళ్ళం పుట్టినట్లుగా వుంటాం. మాకు తెలిసిన విషయాలు మాయందే జీర్ణిస్తాయి. మీ విషయం అలా కాదు. మీరు జరుగుచున్న దానిని, సాగుచున్న దానిని, దాని దారిన దానిని జరుగనీయరు. మీకు మాకు వున్న భేదం యిది. మీరు జగత్తునకు విప్లవం తెస్తారు. ఉన్న స్థితి బాగా లేదంటారు. దాన్ని బాగుచేస్తామంటారు. మీరు కృతకముగా వూహించి, మీ ఊహలో మీ ఈ దురహంకారమును కలిపి, మీరు జ్ఞానమనుకున్న మీ అజ్ఞానాన్ని అందులో మేళనము చేసి లోకాన్ని మార్చటానికి ప్రయత్నిస్తారు.” అంటుంది.

ఆ సందర్భంగా రాజుల గురించి కొన్ని వ్యాఖ్యలు కూడా చేస్తుంది. తన భర్తకు, అతని పూర్వీకులకు ఈ విషయాలన్నీ ఎప్పటినుండో తెలిసినా దానిని బట్టి వారి ప్రవర్తన మారిపోలేదనీ, ఆ రహస్యాలతో అధికంగా సంపాదించాలని అనుకోలేదనీ, కానీ అవే రహస్యాలు రాజులకీ, అధికారులకీ తెలిస్తే వారు వూరక వుండరనీ, అందులో చెప్పినట్లు జరగకుండా జేయటానికి ప్రయత్నాలు చేస్తారనీ, ఎంతో మంది జీవితాలని నాశనం చేస్తారనీ అంటుంది. “రాజులందరూ ఒకరినొకరు చంపుకుంటూనే వచ్చారు. వాళ్ళ వల్ల వేలకొలది సైనికులు, సామాన్య మానవులు చనిపోయారు. రాజులు లేకపోతే ప్రజలు తమలో తాము చంపుకుంటారా? ఇంతకంటె ఎక్కువ చంపుకుంటారా?” అని ప్రశ్నిస్తుంది. ఆ మాటలన్నీ అమృతవల్లికి బాగా నచ్చుతాయి కానీ శ్రీమాలికి నచ్చవు.

కాలంజరి దగ్గరనుండి ఇవతలికి వచ్చాక శ్రీమాలి కాలంజరి మాటలు తనకెందుకు విపరీతంగా అనిపించాయో వివరిస్తుంది.

[sarit11]

“ఆమె అనిన మాటలలో నొక పెద్ద దోషమున్నది. సృష్టి జరిగినప్పుడే మనువుదయించినాడు. ప్రజలతో పాటు రాజు పుట్టినాడు. తొలుత ప్రజలుద్భవిల్లి తద్రక్షణము కొరకు వారు రాజును నియమించుకొనలేదు. ఆ రాజు వీరిని పాలించుకొరకు నేర్పడలేదు. ప్రజలు, రాజును నైకకాలికముగా జనించిరి. కాని కాలము గడచిన కొలది ప్రజలలో దుర్వృత్తి యెక్కువైనది. రాజులును కామాదివాంఛా దూషితులైనారు. అప్పటినుండియు ప్రజలు వేరుగా రాజు వేరుగా భావింపబడుట ఆరంభమైనది. ఒక వృక్షమున్నది. తగినంత నీరున్నది. సుఖములైన వాయువులు కలవు. వృక్షము సర్వత్ర చివురించి కుసుమించినది. అప్పుడది వృక్షము. ఒక దెస నీరు చాలలేదు. ఆ దెస నుండి వచ్చిన గాలులు మంచివి కావు. వృక్ష మా దెస యందు నెండినది. ఆకులు రాలిపోయినవి. చెట్టు కొమ్మ మ్రోడుగా భాసించినది. అప్పుడేమైనది? ఏకదేశమునందు వృక్షము వృక్షము కాకపోయినది. బీజము నుండి అంకురోదయము కలిగినపుడు సర్వము చక్కగా సాగినచో, వృక్షమంతయు వృక్షమై సుఖముగా నుండెడిది. పరిస్థితులు మారునప్పటికి-చెట్టు బోద వేరు, కొమ్మ వేరు, ఆ కొమ్మలలో కొన్ని చేద్యములు, కొన్ని స్వీకార్యములు. ఇది స్థితి.ఏకదేశము నందు చెట్టు చెడిపోగా చెట్టు యొక్క అంకుర స్థితిని దూషించుట ఎట్టిదో, ఆమె రాజులను తిట్టుట అట్టిది. రాజులలో దుష్టులుందురు. ప్రజలలో నుందురు. దానికి కాలము కారణము. సమిష్టిగా నున్న యొక వ్యవహారమును సమిష్టిగా చూడక, భిన్న భిన్న విషయములను వివిచ్యమానముగా చూసి, దోషారోపణ చేయుట కారంభించినచో – ఆ సమిష్టి అయిన వ్యవహారమును పరమేశ్వరుడు సంకల్పించెను. సుస్థితిని నీవెప్పుడును పరిరక్షింపజాలవు. భిన్న దేశములయందు భిన్న దోషములు కనిపించును. దోషములను నిర్మూలింతువో మూలచ్చేదమే చేయుదువో తెలియదు. ఒక్కటి మాత్రము చెప్పుచున్నాను. ఆ వృక్షము పరమేశ్వరోద్దిష్టమైన వృక్షముగా నుండి ఎండకాలమున నెండల నాపుచు, శీతకాలమున చల్లదనమును ప్రసాదించుచు, వసంత కాలమున పుష్ప ఫలముల నిచ్చుచు, నేత్రాభిరామమై యుండవలయునన్న వృక్షమును వృక్షముగా భావింపుము. వృక్ష స్వరూపమును నాశనము చేయకుము. నీవు భిన్నదేశములయందు దోషములను చూసి ఛేదింప నారంభించినచో వృక్షాకృతి యుండదు, ఆకులుండవు, చివుళ్ళుండవు, పూవులుండవు….”

ఈ సన్నివేశం ఇలా పూర్తవుతుంది.
మొదటే చెప్పుకున్నట్లూ కథ చిన్నదే. శ్రీమాలి వివాహం, ఆమె కాపురానికి వెళ్ళడం, ఆమె సౌందర్యం గురించి విన్న కామాంధుడైన రాజు ఆమె భర్తని ఉద్యోగబాధ్యతల పేరుతో తన దగ్గరకు పిలిపించుకుని చంపించి, ఆమె భర్త లాగా శ్రీమాలి గదిలోకి వెళ్ళగా ఆమె అది గ్రహించి ఉరి పోసుకుని చనిపోవడం, ఆ తర్వాత విషకన్య అయిన అమృతవల్లి రాజు తనని చూసేలా తనతో గడపాలని కోరుకునేలా వ్యూహాలు రచించి అతన్ని చేరి అతని మరణానికి కారణమవడం – ఇదే కథ.

అమృతవల్లి విషకన్య అవడానికి కారణం జయద్రథుడు. మొదట్లో చెప్పుకున్న విదురుడి తమ్ముడు. ఆ తమ్ముడు ఒకసారి చచ్చి బ్రతుకుతాడు. ఆ సమయంలో అతనిని జయద్రథుడు ఆవహిస్తాడు. అవును, ఈ జయద్రథుడు పురాణవైరగ్రంథమాల లోని మొదటి నవల నుంచీ వస్తూన్న వాడే. భారత కాలం నాటి జయద్రథుని సంతతి వాడు. అతనే ఇపుడు ఈ విదురుని తమ్ముడిని ఆవహించాడు. ఇతడు చిన్నతనంలో తన దగ్గరికి వస్తూ పోతూ వున్న అమృతవల్లికి విషం సేవించమని సలహా చెప్పి ఆమె విషకన్య అయేందుకు కారకుడవుతాడు.

ఇక కాలంజరి, ఆమె భర్త రామడుగు. వీళ్ళదొక కథ. కాలంజరిని కూడా జయద్రథుడు లోబరచుకుంటాడు. ఆమెని ఆవహించి రాజు దేవభూతి దగ్గర చేరి ఆమె ద్వారా రాజ్యంలో ఎవరెవరు అందకత్తెలో వారిని ఎట్లా పొందవచ్చో మహారాజుకు ఉపదేశిస్తూ ఉంటాడు. అలా ఇల్లు వదిలిపెట్టి కనిపించకుండా పోయిన కాలంజరిని వెతుకుతూ రామడుగు పిచ్చివాడిలా తిరుగుతుంటాడు. కథానాయిక అమృతవల్లి తన స్నేహితురాలు శ్రీమాలి తండ్రి అయిన వాసుదేవుడిని యిష్టపడుతుంది. అతన్నే భర్తగా భావిస్తుంది. తాను విషకన్యగా మారిపోయింది కనుక తన జీవితంలో పెళ్ళి ప్రసక్తి లేదని ఆమెకు తెలుసు. తన జీవితాన్ని స్నేహితురాలి పగను తీర్చేందుకు, తాను భర్తగా భావించిన వాడిని రాజును చేసేందుకూ ఉపయోగిస్తుంది.

భాగవతంలో, మత్స్య పురాణంలో, వాయు పురాణంలో భవిష్యత్తును తెలిపే విషయాలు ఉన్నాయని, ఇంకా ముఖ్యంగా భవిష్యత్ పురాణంలో కలి యుగానికి సంబధించిన విషయాలు ఎక్కువగా వున్నాయనీ తెలుసుకుని అ గ్రంథాలకోసం ప్రయత్నిస్తుంది. మరొక ప్రక్కన కాలంజరి భర్త రామడుగుతో ఆ కాలజ్ఞానం పాట పాడించి విషయం తెలుసుకోవాలని మనుషుల్ని పంపి అతనిని వెతికించి తన దగ్గరికి రప్పించుకుంటుంది. వాసుదేవుని ఇంటిలో అటు వాసుదేవుని కొడుకైన భూమిపుత్రుడి చేత ఇటు వాసుదేవుడి చేత కూడా తాను ఏమనుకుంటే అది చేయించగల చనువును, కనబడని అధికారాన్ని సంపాదిస్తుంది. శ్రీమాలి వివాహమపుడు పనులన్నీ చక్కబెట్టి మొత్తం వివాహ బాధ్యతలనంతా తన సమర్ధతతో నడిపించి అందరి అభిమానాన్నీ చూరగొని ఆ యింటిలో ఒక మనిషిలా అయిపోతుంది.

[sarit11]

వాసుదేవుడిని అమృతవల్లి తన మనసులో భర్తగా భావిస్తోంది అని చెప్పుకున్నాం కదా, ఆ విషయాన్ని అంత స్పష్టంగా కాకపోయినా కొంతవరకూ వాసుదేవుడు, అతని భార్య, వారి కొడుకు భూమిపుత్రుడు కూడా గ్రహిస్తారు. మరి వాళ్ళ ముగ్గురికీ అమృతవల్లిపై వున్న భావమెలాంటిది? స్పష్టాస్పష్టమైన ఆ భావాలని – ప్రేమ, గౌరవం, అయిష్టం, ఇబ్బంది – వారికే సరిగా తెలియని వారి మనసుని, రచయిత కూడా ‘ఇది యిది’ అంటూ స్పష్టంగా తీర్మానించలేని భావాన్ని మనకి చాలా అందంగా చెప్పారు విశ్వనాథ. దానిని సమీక్షలో వివరించడం కష్టం. ఆ సున్నితమైన అంశాలని ఆయన ఎలా తీర్చిదిద్దారనేది పుస్తకం చదివే తెలుసుకోవాలి.

అలాగే దేవభూతి మరణానికీ రాజ్యం సునాయాసంగా వాసుదేవుడి చేతికి రావడానికీ కావలసిన పథక రచన అమృతవల్లి ఎలా చేస్తుంది, ఆ పథకాలని వాసుదేవుడి ద్వారా భూమిపుత్రుడి ద్వారా ఎలా అమలు చేయిస్తుంది, కాలంజరిని ఆవహించిన పిశాచం (జయద్రథుడు) నుంచి ఆమెకి విముక్తి ఎలా లభిస్తుంది – యివన్నీ నవలలో చదివి తెలుసుకోవలసిన ఆసక్తికరమైన విషయాలు.
***

[stories1968]

లోకంబులు లోకేశులు, లోకస్థులు దెగినతుది నలోకంబగు పెం
జీకటి కవ్వల నెవ్వండు, నేకాకృతి వెలుగు నతనినే సేవింతున్

లోకాలు,లోకాలనేలినవారు,
లోకాల్లో నివసించేవారు 
అంతానాశనమయ్యాక
 గొప్పచీకటి ఆవరించినప్పుడు 
ఎవరైతే ఒకేరూపంతో వెలుగులు 
విరజిమ్ముతూ ఉంటాడోఅతనినే
 నేనుసేవిస్తాను.
XOSSIP మూసి వేసినప్పుడు మా అందరి 
పరిస్థితి గజెంద్రుడు మాదిరిగా ఉన్నింది 

[sarit11]

భగవంతుని మీది పగ- కవిసమ్రాట్ శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ

              పురాణవైర గ్రంథమాలలో ఇది మొదటి నవల.
ఇందులో భారత యుద్ధమైన తర్వాత వంద ఏళ్ళు గడిచిన నాటి కథ వ్రాయబడింది. అప్పుడు జనమేజయ మహారాజు తుంగభద్ర ఒడ్డున కొందరు మునులకు కొంత స్థలము దానం చేశాడట. ఆ దానశాసనం వుందట. అంతకన్నా ప్రమాణమేమి కావాలి? అంటారు విశ్వనాథ ఈ నవల పీఠికలో.

ఈ మొదటి నవలలో ప్రధానంగా ఆంధ్ర దేశమే వర్ణింప బడింది. ఆంధ్ర రాజు రోమపాదుడికి ముగ్గురు కొడుకులు – శ్రీముఖుడు, విజయసింహుడు, నాగార్జునుడు. శ్రీముఖుడు యువరాజు. విజయసింహుడు ఖడ్గవిద్యలో మహా నిపుణుడు.
కాళింది, భామ, నీల ఈ రాకుమారుల భార్యలు. ముగ్గురు రాకుమారులవీ, వారి భార్యలవీ కూడా మూడు రకాల స్వరూపాలు, స్వభావాలు. నిరంకుశుడు, జయద్రథుడు అనేవి మరో రెండు ముఖ్యమైన పాత్రలు.
నిరంకుశుడు రాజబంధువు. నిరంకుశుడి తండ్రి ముగ్గురు రాకుమారులకూ, నిరంకుశుడికీ, అతని చెల్లెలు జాంబవతికీ కూడా ఖడ్గ విద్య నేర్పిన గురువు. ఖడ్గవిద్య విషయంలో నిరంకుశుడి మనసులో విజయసింహుడి పట్ల మొదటి నుండీ కొంత స్పర్ధ వుంటుంది. అది ఆ తర్వాతి కాలంలో విజయసింహుడు జాంబవతితో వివాహేతర సంబంధాన్ని ఏర్పరచుకోవడంతో ద్వేషంగా మారుతుంది. విజయసింహుడిని సంహరించే ధ్యేయంతోనే అతడు గంగు అనే గొల్లవాని వద్ద ఒక క్షుద్రవిద్యను సైతం అభ్యసిస్తాడు.
ఇక జయద్రథుడి గురించి.
మహాభారత యుద్ధ సమయంలో సింధు దేశపు రాజయిన జయద్రథుడు (సైంధవుడు) అర్జునుడి చేతిలో మరణిస్తాడు. దానికి సంబంధించిన పథక రచన అంతా శ్రీకృష్ణుడిది. అయితే ఈ విషయంగా సైంధవుని భార్య అయిన దుస్సలకి గాని, ఆమె కొడుకుకి కాని పగ లేదు. యుద్ధం తర్వాత ధర్మరాజు అశ్వమేధయాగం చేసిన సందర్భంలో అర్జునుడు దిగ్విజయం చేయడానికి వెళ్ళినపుడు దుస్సల తన చిన్నకొడుకుని తెచ్చి అర్జునుడి పాదాల మీద వుంచి ప్రాణదానం కోరుతుందట. ఆ కుమారుడు పెద్దవాడయ్యి సింధుదేశాన్ని పాలిస్తాడట. ఆ తర్వాత, అంటే ఈ కథా కాలం నాటికి సైంధవుడి మనుమడూ పాలిస్తుంటాడట.
వారెవ్వరికీ లేని పగ సైంధవుడి మేనల్లుడయిన కనకసింహుడికి వుంటుంది. ఆ కనక సింహుడికి ఒక కూతురు వుంది. ఆమెకు తన మేనమామ భార్య అయిన దుస్సల పేరు పెడతాడతను. మ్లేచ్ఛ సంఘాచారములందు అతనికి పరమాభిమానము. వైదిక ధర్మము మీద పగ.

[sarit11]

అతడు తన కూతురయిన దుస్సలకి ఆ పగ సాధించడమే జీవిత పరమావధిగా నిర్ణయిస్తాడు. అతడు చేసిన నిర్ణయమేమిటంటే తన కూతురయిన దుస్సల, ఆమె సంతానము వైదిక మతాన్ని వదిలిపెట్టరు. అందులోనే వుండి లోపలినుంచి ఆ మతానికి ఎంత అపకారం చేయాలో అదంతా చేస్తారు. ఆ కనకసింహుని కూతురయిన దుస్సల భర్త పేరు రామఠుడు. పగ తీర్చుకోవడానికి వాళ్ళు ఒక సంప్రదాయమేర్పరుస్తారు. రామఠుడికీ, దుస్సలకీ ఒక కొడుకు పుడతాడు. వాడి పేరు జయద్రథుడు. వాడు పెళ్ళి చేసుకుంటాడు. ఆ పెళ్ళి చేసుకున్న స్త్రీ పేరుని దుస్సల గా మారుస్తారు. ఆ దుస్సలకి ఒక కొడుకు పుడితే వాడి పేరు మళ్ళీ జయద్రథుడే. వాడి భార్య పేరు మళ్ళీ దుస్సలే. ఇలా పగ కొనసాగుతుంది.

కథాకాలం నాటికి అలాంటి దుస్సలా జయద్రథుల తరాలు మూడు గడిచి వుంటాయి. ఈ కథలోని జయద్రథుడు మూడవవాడు. ఇతనికీ భార్య, కొడుకు (నాల్గవ తరము జయద్రథుడు) వుంటారు. భార్యని ఆమె పుట్టింటిలోనే వుంచి జయద్రథుడు, అతని తల్లి దుస్సలా ఆంధ్ర రాజ్యం చేరతారు. దుస్సల అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించి మొదట నీలనీ, ఆమె సహాయంతో యువరాజు భార్య అయిన కాళిందినీ తనకి అనుకూలంగా మార్చుకోవాలనీ, తన లక్ష్యసాధనకు ఉపయోగించుకోవాలనీ ప్రయత్నిస్తుంది. మరొక ప్రక్కన జయద్రథుడు రాజకుమారులయిన శ్రీముఖునితో, నాగార్జునుడితో రహస్యంగా స్నేహం చేయడం ద్వారా వాళ్ళని ప్రభావితులను చేస్తుంటాడు.

శ్రీముఖుడూ, విజయ సింహుడూ – యిద్దరూ ఒకేసారి ప్రాణాలు కోల్పోయేలా ఒక పథకాన్నీ రచిస్తాడు. కానీ చివరి క్షణంలో అది విఫలమవుతుంది.
జయద్రథుడు కొరత వేయబడతాడు. అతని భార్యనీ, కొడుకునీ కూడా గ్రహించే ప్రయత్నం చేస్తారు కానీ వారు తప్పించుకుని తపతీ నదినీ, నిషాద దేశాలనీ దాటి వింధ్యారణ్యాలలోని ఒక రహస్య ప్రదేశంలో తల దాచుకుంటారు. కొరత వేయబడిన జయద్రథుడి తలని అతికష్టం మీద రహస్యంగా వారున్న చోటికి తెప్పించుకుంటారు. సంవత్సరం పైన పడుతుంది ఆ శిరస్సుని చేర్చడానికి. అప్పుడు దానిని అందుకున్న జయద్రథుడి భార్య తన కొడుకు చేయి ఆ శిరస్సు మీద పెట్టించి ప్రతిజ్ఞ చేయిస్తుంది. తన శరీరం మీద కాని, తన జీవితం మీద కాని, తన సంతానం మీద కాని తనకి హక్కు లేదనీ, అన్నీ కనక సింహుని పగకే అంకితమనీ అతడు ప్రతిజ్ఞ చేయడంతో నవల పూర్తవుతుంది.

ఈ నవలలో ఆకట్టుకునే అంశాలు, విశ్లేషణలు చాలా వున్నాయి.

నాగార్జునుడి భార్య అయిన నీల స్వభావాన్ని, శ్రీముఖుడి భార్య అయిన కాళింది స్వభావాన్ని వారిద్దరి మధ్య జరిగే సన్నివేశాలని వర్ణించే తీరు చాలా ఆకట్టుకుంటుంది.

నీల పెరిగిన పరిస్థితులు, తీరు భిన్నమైనవి. అందరు క్షత్రియ స్త్రీలలా అసూర్యంపస్యగా పెరగదామె. ఆమె భావాలు, ప్రవర్తనా కూడా మిగిలిన రాచకన్నెలకు భిన్నంగానే వుంటాయి. ఆమె భర్త నాగార్జునునితో చేసే ఒక సంభాషణ యిలా వుంటుంది.

“రాజవంశములలో అక్షరాభ్యాస మనునది అర్ధము లేని మాట. అక్షరములు వ్రాయింతురు. ఇంతకంటె వ్యర్ధమైనది మరి యొక్కటి లేదు. ఏ రాజపురుషుడు వ్రాయ గలుగును? అప్పుడు వ్రాయింతురు. దానితో సరి. వ్రాయసగాండ్రు దేశమునందుందురు. వారందరు బ్రాహ్మణులు…. వేద పండితులకు, శాస్త్ర పండితులకే చదువను, వ్రాయను రానపుడు రాజవంశ ములలోని బాలురకు అక్షరాభ్యాసము చేయుట ఎందులకు? కొన్ని విద్యలు ముఖమునందుండునవి. కొన్ని విద్యలు చేతిలో నుండునవి. ముఖములో వుండు విద్య పేరు చదువు. చేతిలోని విద్య పేరే విద్య. సాలెవాడు బట్టలు నేయుట, కుమ్మరి కుండలు నానుట, అగసాలి నగలు చేయుట, ఇవి విద్యలు. కత్తితో, ధనుస్సుతో, గదతో పోరాడగలుగుట విద్య. అక్షరాభ్యాసము చదువునకు సంబంధించినది. విద్యలకు సంబంధించినది కాదు. నాకు విద్య యందున్నంత గౌరవము చదువునందు లేదు…. ”

[sarit11]

ఇదీ ఆమె ధోరణి. ఇటువంటి ధోరణి వున్న నీలను సులభంగా తన మార్గంలోకి తెచ్చుకోవచ్చుననీ, తద్వారా తాననుకున్నది సాధించ వచ్చుననీ అనుకుంటుంది దుస్సల. కొంతవరకూ ఆ ప్రయత్నంలో కృతకృత్యురాలవుతుంది కూడా. అయితే ఆ తర్వాత నీల ద్వారా యువరాజు శ్రీముఖుని భార్య అయిన కాళింది మనసు మార్చే ప్రయత్నం చేసినపుడు కథ అడ్డం తిరుగుతుంది. అక్కడ కాళింది వ్యక్తిత్వాన్నీ, ఆవులిస్తే పేగులు లెక్కపెట్టేయగల ఆమె తెలివితేటలనీ, తన తేజస్సుతో, గాంభీర్యంతో ఎదుటివారిని తన అధీనంలోకి తెచ్చుకోగల ఆమె మహారాజ్ఞీత్వ లక్షణాన్నీ చదువుతుంటే అద్భుతంగా వుంటుంది.

నీల అప్రయత్నంగానే దుస్సల ప్రభావం నుంచి బయటపడి కాళిందిని తన గురువుగా భావించడం.. తాను వినాలనుకున్న నలదమయంతుల కథ చెప్పమంటూ అక్కగారిని అడగడం.. వాళ్ళిద్దరూ ఆ కథ చెప్పుకునే సన్నివేశం.. అదంతా చాలా రమ్యంగా వుంటుంది. దానినిలా వర్ణిస్తారు విశ్వనాథ.

“తరువాత రెండు మూడు ఘడియల కాలము నలచరిత్రమంతయు కాళింది నీలకు చెప్పెను. కథ యడ్డనడక నడచెను. మొదలుపెట్టి తుదివరకు రాలేదు. చిట్టచివర వరకు నీల ప్రశ్నలు వేయుచుండుటయే. ఆ ప్రశ్నలకు సమాధానములు చెప్పుట తోడనే కథయంతయు తిరిగెను. ఆ ప్రశ్నలలోని సొగసెంతయని చెప్పవలయును? ఆమె అడిగిన ప్రశ్నలను బట్టి యీమె సమాధానములను బట్టి కథ వ్రాసినచో, అది ఒక పరమ విలక్షణమైన కావ్యము కావచ్చును. ఆమెకెట్టి ప్రశ్నలు స్పురించుచుండెనో! …”
-ఇలా సాగుతుంది ఆ వర్ణన.

అలాగే తన సంగీతం విని పరవశుడయ్యే భర్త పట్ల విజయసింహుడి భార్య అయిన భామకి పట్టరానంత ప్రేమ వుందని చెప్తూ దానిని యిలా విశ్లేషిస్తారు విశ్వనాథ.
“విద్యలు ప్రదర్శించే వాడున్నపుడు దానినాస్వాదించే వాడు కూడా వుంటాడు. ఆస్వాదించే వాడికి విద్యా ప్రదర్శనము చేసే వాడి శక్తిలో కాస్త కూడా వుండదు. అయినా ఆస్వాదించే వాడు ప్రదర్శించే వాడికి పరమ బంధువుగా, గురు తుల్యుడిగా అనిపిస్తాడు. గురువునయినా దిక్కరిస్తాడు కానీ ఈ ఆస్వాదించే వాడిని ధిక్కరించ లేడు.”
-అందుకే భామ తన ఆత్మలో విజయసింహునికి దాసీ అయిపోయిందట!

ఒక కళాకారుడు, అభిమాని అన్న దృష్టితో చూసినా, భార్యాభర్తలు అన్న దృష్టితో చూసినా.. లేదు కేవలం యిద్దరు మనుషులు అన్న దృష్టితో చూసినా.. ఈ విషయాన్ని గమనించడం, అర్ధం చేసుకోవడం జీవితానికి ఎంత ఉపయుక్తమో కదా అనిపిస్తుంది.

ఇలాంటి పరిశీలనలు విశ్వనాథ వారి నవలలలో మాత్రమే చూడగలం.

****

[sarit11]

నాస్తికధూమము -కవిసమ్రాట్ శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ

ఇది పురాణవైర గ్రంథమాలలో రెండవ నవల.
ఈ నవలలో బాగా ఆకట్టుకునేది పాత్రచిత్రణ. ఈ నవల మొదలవడమే చాలా విలక్షణంగా మొదలవుతుంది.


“శ్రీముండీ చాముండీ! నిన్నెందుకే యింత కాలము నుండి కొలుచుచున్నాను! నీకు బుద్ధి లేదే! నిన్ను దేవతవని కొలిచినవాడు పశువు…. ఇంకెన్నాళ్ళీ భారతీయ సంస్కృతి, వైయాసిక నాగరికత, కృష్ణ విరచిత భగవద్గీతా పఠనము, వేదోపనిషత్తుల రాజ్యము సాగనిత్తుము!? సాగనీయము. ఎచ్చటి దచ్చట నిర్మూలము చేయుదును….. నాకోర్కె తీర్చవలయును. అది జరిగి తీరవలయును. లేనిచో నీ గతి ఇంతే! కొరడా దెబ్బలు తప్పవు! తపము చేసెడి నాళ్ళలో నా దేహమును కత్తులతో క్రుమ్మితివి. కొండలపై నుంచి దొరలించితివి. సెలయేళ్ళలో విసరివేసితివి. జలపాతముల నుండి దూకించితివి. నీవు నా వశమగు వరకు జేసిన ప్రయత్నములట్టివి! నా వశమయితివి. ఐన తరువాత నా మాట ఎందుకు వినవు? ఇప్పుడు శిక్ష కొరడా దెబ్బలు!”
ఇలా మాట్లాడుతూ చేతిలోనున్న కశతో ఎదురుగా భయంకరమైన ఆకారంతో వున్న చాముండీ విగ్రహాన్ని ఫెడేల్ ఫెడేల్ మని కొడుతున్న వృద్ధుడూ, క్షుద్రుడూ అయిన ఉపాసకునితో ప్రారంభమవుతుంది.
ఆ దేవీ విగ్రహం వింధ్య పర్వతాలలోని ఓ నిర్జన ప్రాంతంలో వుంది. దానిని మగధ రాజధాని యైన గిరివ్రజపురము నుంచి తరలించుకుని వచ్చి ఎవరో కొన్ని వందల ఏండ్ల క్రిందట అక్కడ ప్రతిష్టించారని వదంతి వుంది. జరాసంధుడు ఆ దేవిని ఉపాసించే వాడనీ అయితే ఆ తర్వాత అతని మనుమడైన సోమాధి ఆ దేవత తన రాజ్యానికి అరిష్టదాత్రి అని భావించి యామెను వెడలెనడచె నని చెప్పుకుంటారు. సోమాధి ఆ విగ్రహాన్ని గిరివ్రజపురం నుంచి పంపివేయ దలచి దానిని ఒక చండీ ఉపాసకుడికి ఇచ్చాడు. అతడు దాన్ని వింధ్య పర్వత ప్రాంతాలకు తీసుకువచ్చి ప్రతిష్ఠించడానికి ఇరవై రెండు రోజులు పట్టిందట. అందుకని సోమాధి తర్వాత యిరవై యిద్దరు రాజులు పాలన చేశాక జరాసంధుని వంశం నశిస్తుందని దేవి శాపం వుందని చెప్పుకుంటారు.

[sarit11]

ఆ యిరవై రెండో రాజు ఇప్పుడు రాజ్యం చేస్తున్న రిపుంజయుడు. మార్జారి (సోమాధి) మహారాజు తర్వాత రెండు మూడు వందల ఏండ్ల వరకూ ఆ వింధ్య మహారణ్యములలో ఆ దేవికి పూజా పురస్కారాలు జరుగుతూ ఉండేవట. ఆశ్చర్యమేమిటంటే మగధ రాజ వంశంలో మొదటి బృహద్రధ రాజు నుంచి ఇప్పటి రిపుంజయుడి దాకా ఈ పదహారు వందల ఏండ్లలో ముప్పది యిద్దరు రాజుల భార్యలూ ఆ దేవి భక్తురాండ్రు. కొంతమంది కొంచెం ఎక్కువగా కొంత మంది తక్కువగా పూజించినా మొత్తం మీద అందరూ అపుడపుడూ వింధ్య పర్వత ప్రాంతాలకు వెళ్ళి ఆ దేవిని దర్శించడం కానుకలివ్వడం చేశారు. ఇప్పటి రిపుంజయ మహారాజు భార్య మాహేశ్వరి. ఆవిడ ఈ చాముండికి పరమోపాసకురాలు. ఇంతకు పూర్వం రాణులు దేవి భక్తులైనా వారికి తీవ్రోపాసకులైన గురువులు లేరు. మాహేశ్వరికి వున్నాడు. నవల మొదట్లో దేవీ విగ్రహాన్ని తిడుతూ కొడుతూ వున్న తీవ్రోపాసకుడే ఆమె గురువు. అతను జయద్రథుడు. (పురాణవైర గ్రంథమాలలోని మొదటి పుస్తకం – భగవంతుని మీది పగ – లో జయద్రథుని గురించీ, ఆ వంశం వారి పగ గురించీ చెప్పబడింది.) ఇక ఈ మాహేశ్వరి కాశ్మీర రాజ వంశానికి చెందిన స్త్రీ. ఆమె తండ్రి శూరసేనుడు.

మ్లేచ్ఛ జాతులలో చాలామంది మహాపండితులున్నారు. వాళ్ళు భారతదేశమంతా తిరుగుతూ మ్లేచ్ఛ భావ ప్రచారం చేస్తుంటారు. అటువంటి వారిలో ఒకడయిన వెలియోనసు అనేవాడు శూరసేనుడి కాలంలో వుండేవాడు. అతను మధురమైన కంఠంతో శ్రావ్యంగా పాడుతూ బిక్షాటన చేస్తూ అందర్నీ ఆకర్షిస్తూంటాడు. అతను వట్టి పాటకుడైన బిచ్చగాడు మాత్రమే కాదు. తీవ్ర దేవతోపాసకుడు. కొన్ని మహిమలు, శక్తులు ఉన్నవాడు.

మాహేశ్వరి చిన్నపిల్లగా వున్నప్పుడే అతని పాటకు ముగ్ధురాలయ్యింది. పదేళ్ళు దాటాక ఆమె అతనికి శిష్యురాలయిపోయింది. అతను మాహేశ్వరికి తన క్షుద్రవిద్యలన్నీ నేర్పాడు. దేశమంతా తిరిగే వెలియోనసుకు మగధ రాజాంతఃపురంలోకీ ప్రవేశం వుంటుంది. అతని రాయబారం తోనే మగధ రాజకుమారుడు రిపుంజయుడికీ, మాహేశ్వరికీ వివాహమవుతుంది.

అలా మగధకు వచ్చిన మాహేశ్వరి మొదట అత్తగారితో పాటు, ఆతర్వాత వంటరిగాను కూడా వింధ్య పర్వతశ్రేణులలోని దేవిని దర్శించేందుకు వెళ్తూ వుండడం, అక్కడ జయద్రథుడు ఆమెను తన వశం చేసుకోవడం జరుగుతాయి. అది జరిగి పదహారేళ్ళు. పదహారేళ్ళుగా ఆమె అతనికి శిష్యురాలు. శిష్యురాలు అంటే దాసి, బానిస, ఉంపుడు కత్తె. చాముండీ దేవతనే రండ, లంజె మొదలయిన తిట్లు తిట్టే అతను మాహేశ్వరికీ అలాంటి మర్యాదే యిస్తాడు. అతన్ని ఎదిరిస్తే ఆమెకి విపరీతమయిన తలనొప్పి, కడుపు నొప్పి, జ్వరం లాంటివి వస్తాయి. రాజవైద్యులు వాటిని నయం చేయలేరు. ఈ జయద్రథుడు వింధ్యగిరిస్వామిగా ప్రసిద్ధుడు. విపరీతమైన స్త్రీవాంఛ కలవాడు. “సత్కులీనులైన స్త్రీలను వ్యభిచారిణులను చేయడం ద్వారా వారి వంశ రక్తాన్ని కలుషితం చేయడం ద్వారా వర్ణవ్యవస్థను నాశనం చేయాలి” అన్న భావన వున్నవాడు.

సాధారణంగా అతని దృష్టి పడిన స్త్రీలందరూ అతనికి వశులైనా, అరుదుగా ఒకరిద్దరు అతనికి లొంగకపోవడం తమ భర్తలతో అతని గురించి చెప్పడం వారు అతన్ని ఏమీ చేయలేక వూరుకున్నప్పటికీ అతని కీర్తితో పాటూ అతనిని గురించిన ఈ వాస్తవం కూడా ప్రచారం లోకి రావడం జరుగుతుంది. రిపుంజయుడికీ మాహేశ్వరి మీద, స్వామి మీద అనుమానం కలుగుతుంది. బలపడుతుంది. మాహేశ్వరీ అది గుర్తించి స్వామితో చెబుతుంది. అతడు వికటంగా నవ్వి వూరుకుంటాడు.

[sarit11]

ఇపుడు మాహేశ్వరికి స్వామి మీద భక్తీ, ప్రేమ లేవు. భయం మాత్రమే వుంది. మాహేశ్వరి కూతురు తులసీదేవిని తన దగ్గరకు తీసుకు రావాలని వత్తిడి చేస్తూ ఉంటాడు స్వామి. మాహేశ్వరి ద్వారా తనకు పురుషసంతానం కలిగితే అతను మగధకు రాజవుతాడు కనుక అతని ద్వారా వైదికమతంపై తన పగ తీర్చుకోవాలనుకుంటాడు స్వామి. అది జరగలేదు కనుక ఇపుడు తులసీదేవి ద్వారానైనా కొడుకుని కనాలని అతని ఉద్దేశ్యం. తులసీదేవి లోకోత్తర సౌందర్యవతి. రెండేళ్ళ క్రితం స్వామి ఆమెను చూసినపుడు ఆమెను తన శక్తులతో ముగ్ధురాలిని చేసి ఫలానా రోజున నీకు తీవ్రమైన శిరోబాధ కలుగుతుంది. అప్పుడు నన్ను తలచుకుంటే అది తగ్గుతుంది. అని చెప్తాడు.

మగధ రాజ్య మాహాసేనాని మునీకుడు. ఆయన తులసీదేవికి శిరోబాధ కలిగినపుడు గంగాధరరావు అనే ఆయనని ఆమె దగ్గరకు తీసుకువస్తాడు. ఆ గంగాధరరావు తులసీదేవి బాధని సులభంగా నివారించాడనీ, వింధ్యగిరిస్వామి దుష్టత్వాన్ని కూడా ఆమెకు తెలియచేశాడనీ మాహేశ్వరికి అర్ధం అవుతుంది. ఆమె ఆ విషయాన్ని స్వామికి తెలియచేస్తుంది కూడా. అయినా స్వామి తులసీదేవిని తీసుకురావలసిందేనని, లేకుంటే కుటుంబం మొత్తాన్నీ నాశనం చేస్తాననీ మాహేశ్వరిని భయపెడతాడు.

ఆ స్థితిలో మాహేశ్వరి తన బలాబలాలని అంచనా వేసుకుంటుంది. ఆమె ఆలోచనలు ఇలా సాగుతాయి – పేరుకు రాణి అయినా రాజు తనపై కోపంగా వున్నాడు కనుక తనకు ఉండవలసినంత అధికారం లేదు. అయితే పూర్తిగా లేకనూ పోలేదు. ఆమె అధీనంలో ఒక వంద మంది సైన్యం వున్నారు. ఆమె వింధ్యగిరి వెళ్ళినపుడల్లా ఆమెకు రక్షణగా వెళ్ళేందుకు రాజు నియమించిన సైన్యం అది. అయితే ఆ సైన్యంలోని వారందరికీ ఆమెకి స్వామితో వున్న సంబంధం గురించి తెలుసు కనుక ఆమెపై పెద్ద గౌరవముండదు. ఉద్యోగధర్మంగా ఆమె ఆజ్ఞలని పాటిస్తారు. అంతే. ఆ సేనానాయకుని పేరు వీరసేనుడు. అతనికి తానంటే గౌరవం లేకపోవడమూ, అవకాశం దొరికినపుడు తనని తాకాలని ప్రయత్నించడమూ మాహేశ్వరి గమనించింది. అలాగే మహాసేనాధిపతి మునీకుడు. ఆయన వృద్ధుడు. అయినా ఆయనకీ తన మీద కోరిక వుందని ఆమె గ్రహిస్తుంది.

ఆమెకున్న మరొక బలము ఆమె పినతల్లి కుమారులు. అవంతీ రాజు సింహనాధుడు, అతని తొమ్మిదిమంది సోదరులు. వారు వీతిహోత్ర వంశజులు. ఆ పదిమందీ దిగ్దంతులు. వాళ్ళకు మునీకుడు భయపడతాడు. మునీకుడి కొడుకు ప్రద్యోతనుడు. మునీకుని వయసు నూట యాభై పైనే. ప్రద్యోతనుడికి యాభై ఏళ్ళు వుంటాయి. ప్రద్యోతనుని కూతురు పద్మావతి. పద్మావతి, మాహేశ్వరి కూతురు తులసి సమవయస్కులు. స్నేహితురాళ్ళు.

మునీకుడిని సాధించాలంటే మాహేశ్వరికి పినతల్లి కొడుకులైన వీతిహోత్రులే దిక్కు. అయితే వారికీ వింధ్యగిరి స్వామికీ మైత్రి వుంది. ఆ అన్నదమ్ములలో ఒకడు స్వామి శిష్యుడు. వారి అండ జూసుకుని తను స్వామిని ఎదిరించలేదు. ఇలా మాహేశ్వరి తన స్థితి గురించి తర్జన భర్జన పడే సమయంలో స్వామికీ తనకీ వున్న సంబంధం విషయంలో ఆమె భావాల గురించి బాగా చెప్తారు రచయిత. “భయంతో స్వామికి తాను లొంగిపోయింది. భయముతో మునీకుడికీ వశము కావచ్చు. కానీ స్వామి యందలి భయములో ఏదో అలౌకిక వాసన వుంది. మునీకుని వలని భయములో అది లేదు. ఇది భేదము కల్పించుచున్నది.” అనుకుంటుంది.